T 6-. Suyaklarning tuzilishi va tarkibi
? Tuzilishi, osishi, yoshga bogliqlik xususiyatlari
Suyaklar ikki qavat bolib, ustki qavati qattiq, zich plastinkasimon, ichki qavati govaksimon tuzilishga ega. Ichki qavatida koplab ingichka kanalchalar bolib, ularda qon tomirlari va nerv tolalari joylashadi. Suyaklarning yuzasi pishiq yupqa parda (periost) - suyakusti pardasi bilan qoplangan. Bu parda biriktiruvchi toqimadan iborat bolib, unda juda kop mayda qon va limfa tomirlari, nerv tolalari boladi. Suyakusti pardasi suyakni oziq moddalar bilan taminlashda, uning osishida, singanda, yorilganda, jarohatning bitishida katta ahamiyatga ega (15-rasm).

Suyaklar kimyoviy tarkibining 1/3 qismini organik moddalar - osseinlar (kollagen tolalar) va 2/3 qismini anorganik moddalar tashkil etadi. Suyaklarning anorganik moddalari tarkibida D. I. Mendeleyevning kimyoviy elementlar davriy sistemasidagi elementlarning kopchiligi uchraydi. Shulardan eng pi fosfat tuzlari 60 % ni, kalsiy karbonat tuzi 5,9 % ni tashkil etadi.


Suyaklarning osishi. Yangi tu-gilgan chaqaloqning boyi ortacha 50 sm boladi. Bir yoshgacha u har oyda 2 sm dan osib boradi. Birinchi yoshi oxirida boyi 74 - 75 sm ga yetadi. Undan keyin har yili uning osishi 5 - 7 sm ni tashkil etadi. Bolalikning ayrim davrlarida boyga osish tezlashadi. Masalan, 3 yoshgacha, 5 - 7 yoshgacha va 12 - 16 yoshgacha. Osish 20 - 25 yoshgacha davom etadi. Odam boyining uzunligi, asosan uzun naysimon va umurtqa pogonasi suyaklarining osishiga bogliq.
Suyaklarning osishi murakkab jarayon bolib, ustki togay qismida mineral tuzlar toplanishidan u qattiqlashib - suyakka aylanadi, ichki tomonidan yemirilib boradi.
Suyaklarning yoshga bogliq xususiyatlari. Suyaklar odamning yoshiga qarab oziga xos xususiyatlarga ega.
Yangi tugilgan bolalarda bosh suyagi ozaro birikmagan, bir nechta suyakdan iborat boladi. Shuning uchun bosh suyagining qopqogida, yani ozaro birikmagan suyaklar ortasida yumshoq joylar (boshliqlar) bolib, ular liqildoq deb ataladi (16-rasm). Bosh suyagi bolaning 3 - 4, 6 - 8 va 11 - 15 yoshlik davrida ayniqsa tez osadi. Uning osishi va shakllanishi 20 - 25 yoshgacha davom etadi.
Umurtqa suyaklari 17 - 25 yosh orasida suyakka aylanib boladi. Kurak, omrov, yelka, bilak, tirsak suyaklarining suyakka aylanishi 20 - 25 yoshgacha davom etadi. Qol kaftining suyakka aylanishi 15 - 16 yoshgacha, barmoqlarning suyakka aylanishi 16 - 20 yoshgacha davom etadi.
D vitamini yetishmasligi yoki quyosh nuridan yetarli foydalanmaslik organizmda kalsiy va fosfor tuzlari almashinuvi buzilishiga sabab boladi va suyaklanish jarayoni sekinlashadi. Natijada raxit kasalligi kelib chiqadi. Bunday kasallikka uchragan bolalarning suyagi yumshab, egiluvchan bolib qoladi. Ayniqsa, oyoqlari, umurtqa pogonasi, kokrak qafasi, chanoq suyaklari egrilanib qolishi mumkin. Bu esa ularning qad-qomati normal shakllanishiga salbiy tasir korsatadi.


Odam va hayvonlar skeletidagi oxshashliklar. Evolutsion rivojlanish jarayonida ibtidoiy odam tik yurishi va mehnat qilish faoliyati tufayli uning skeletida sutemizuvchi hayvonlarning skeletidan farq qiladigan ozgarishlar paydo bola boshladi. Odam bosh miyasining yuksak darajada rivojlanganligi uning bosh skeleti miya qismining yuz qismiga nisbatan katta bolishiga olib keldi. Hayvonlar bosh skeletining yuz qismi esa miya qismiga nisbatan yaxshi rivojlangan. Chunki ular dagal, qattiq oziq bilan oziqlanadi. Bundan tashqari, ularning jagi hujum va himoya organlari vazifasini ham bajaradi.
Odam skeletining oziga xos belgilaridan biri asosiy mehnat organi bolgan qollarining tuzilishidir. Qolning yelka, bilak, kaftusti va panja bogimlarida xilma-xil murakkab va nozik harakatlar bajariladi. Masalan, sportchi, raqqosa, zargar, soatsoz, rassom, haykaltarosh va hokazo mutaxassislaming qol bilan bajaradigan ishlarini eslash kifoya. Bunday murakkab va nozik harakatlarni bajarishda, ayniqsa, qol bosh barmogining roli nihoyatda katta.
Odamning tik yurishi uning chanoq suyaklari va chanoq boshligining kattalashuviga sabab bolgan. Shu tufayli chanoqda kopgina ichki organlar joylashadi va himoya qilinadi.
Odamning oyoq suyaklari hayvonlarning orqa oyoqlariga nisbatan kuchli rivojlangan va baquwatdir. Bunga sabab odam tik yurishi tufayli tana massasining ikki oyoqqa tushishidir. Bundan tashqari, odam oyoqlari bilan xilma-xil va murakkab harakatlarni bajaradi.


^Te`SC% *`  