' 60-.Hayvonot dunyosi evolutsiyasining dalillari


Evolyutsiyaning paleontologik daliliari. Kop rning yillar davomida odamlar barcha hayvonlarning birdaniga tosatdan yaratilganligi va ularning ozgarma.sligi togrisida tasavvurga ega bolishgan. Faqat XIX asrga kelib qadimgi hayvonlarning toshga aylangan suyaklari va toshdagi izlari topila boshlagandan song qadimgi davrda Yer yuzida hozirgi turlarga oxshamagan hayvonlar yashaganligi malum boldi.

Qadimgi hayvonlar qoldigini organuvchi paleontologiya (yunoncha Paleo - qadimgi) fani Yer yuzida hayvonlar tobora ozgarib, murakkablashib borganligi, qadimda hozirgiga msbatan birmuncha sodda tuzilgan organizmlar yashaganligi togrisida juda kop dalillarga ega. Hozirgi hayvonlar bilan qadimgi hayvonlarning qarindosh ekanligiga oraliq formalar deb ataladigan hayvonlarning qazilma qoldiqlarining topilishi ham dalil boladi. Oraliq formalar tuban va yuksak tuzilgan hayvonlarning belgilariga ega boladi. Masalan, yirtqich tishli kaltakesaklar sudralib yuruvchilar bilan sutemizuvchilar, archeopterisa esa sudralib yuruvchilar bilan qushlar ortasidagi oraliq formalar hisoblanadi. Paleontologiya dalillar yordamida evolutsion ozgarishlar sababini ham tushuntirib berishi mumkin. Otlar evolutsiyasi bunga misol bola oladi. Hozirgi otlar bundan 60-70 mln. yil oldin yashagan, yirikligi tulkidek keladigan besh barmoqli yirtqich hayvonlardan kelib chiqqan. Iqlimning quruqlashuvi, ormonlarning qisqarib, chollarning kengayishi tasirida ular yangi sharoitga moslashib borgan: tanasi yiriklashgan, barmoqlari soni kamaygan (119-rasm), bosh suyagi va tishlari ozgarib, otxor hayvontarga xos belgilar rivojlangan. Oyoqlarning uzayishi, tuyoqlarning rivojlanishi va tananing rivojlanishi oziq qidirib topish va dushmanlaridan qochib qutilishga yaxshi imkon beradi.



Evolutsiyaning solishtirma anatomik dalillari. Hayvonlarning ozaro qarindoshligini ular tuzilishini taqqoslash orqali ham aniqlash mumkin. Masalan, qushlar oyoqlaridagi tangachalarning shakli va tuzitishi kaltakesaklarnikiga, suvda ham quruqlikda yashovchilar itbaligining tuzilishi baliqlarga oxshaydi. Quruqlikda yashovchi barcha umurtqali hayvonlar skeleti va ichki tuzilishida juda kop oxshashliklar mavjud.

Solishtirma anatomik tekshirishlar natijasida hozirgi tuban va yuksak tuzilgan hayvonlar orasida ham oraliq formalar mavjud ekanligi aniqlandi. Masalan, panjaqanotli baliqlarni baliqlar bilan suvda hamda quruqlikda yashovchilar ortasidagi oraliq formalar deyish mumkin. Ordakburan tuxum qoyishi va kloakasining bolishi bilan sudralib yuruvchilarga, bolasini sut bilan boqishi va yungining bolishi bilan sutemizuvchilarga oxshaydi. Hozirgi davrda yashab kelayotgan oraliq formalar va qadimdan saqlanib qolgan hayvonlar tirik qazilmalar deyiladi.

Umurtqali hayvonlar, masalan. kit, delfin, yerqazar, korshapalak, timsoh, qushlar oldingi oyogi suyaklarini odam qoli suyaklari bilan solishtirib korilganida, vazifasidan qati nazar, ular tuzilishining ozaro oxshashligini korsatish mumkin (120-rasm). Bu hoi umurtqalilar oldingi oyoqlari kelib chiqishidagi umumiylikni korsatadi.





Hayvonlar ortasidagi qarindoshlikka ayrim hayvonlarda saqlanib qolgan, lekin ishlamaydigan organiarning bolishi ham guvohlik beradi. Masalan, kitlar tanasida oyoqlar rudimenti bolishi ular ajdodlarining quruqlikda yashaganligiga guvohlik beradi. Kitlar dum suzgichiari yordamida suzadi. Shuning uchun evolutsiya davomida ularning orqa oyoqiari yoqolib ketgan.

Evolutsiyaning embriologik dalillari. Hayvonlarning embriologik rivojlanishini organadigan embriologiya (yunoncha embrio - murtak) fani dalillari ham ularning ozaro qarindoshligini isbotlaydi. Chunki hamma hayvonlarning rivojlanishi bitia tuxum hujayradan boshlanadi. Har xil sistematik guruhlarga mansub hayvonlar embrional rivojlanishining dastlabki davrlari oxsash boladi.

Masalan, xordalilar tipiga mansub suvda hamda quruqlikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar, qushlar, sutemizuvchilar embrioni rivojlanishining dastlabki davrlarida baliqlar singari halqum devorida jabra yoriqlari boladi. Embrion, yani murtakning tuzilishi rivojlanish davomida tobora mukammallashib boradi; uning sodda tuzilgan organizmlar uchun xos bolgan organJari yoqola borib, oz guruhiga xos bolgan organlar paydo bola boradi. Masalan, itbaliq dastlab baliqqa juda oxshash boladi (jabrasi, dum suzgichi, yon chizigi, ikki kamerali yuragi, qon aylanish sistemasining bitta doiradan iboratligi). Shunday qilib, hayvonlar individual rivojlanishi davomida oz tunning kelib chiqishidagi asosiy davrlarini takrorlaydi.

Hayvonot dunyosining uzoq tarixiy davr davomida ozgarib. uning xilma-xilligining ortib borishi evolutsiya deyiladi. Hayvonlar evolusiyasiga paleontologiya, solishtirma anatomiya, embriologiya va boshqa fanlar malumotlari dalil boladi. Paleontologiya fani qadimgi davrlarda yer yuzida hozirgiga oxshamagan, birmuncha sodda tuzilgan hayvonlar yashaganligini aniqladi. Solishtirma anatomiya hayvonlarning turli sistematik guruhlari tuzilishidagi oxshashliklarga asoslanib ular ortasida qarindoshlik borligini korsatadi. Embriologiya hamma hayvonlarning rivojlanishi bitta hujayradan boshlanishidan va barcha xordalilarning embrional rivojlanishi ortasida umumiylik borligidan dalolat beradi.


Bir hujayralilarning kelib chiqishi. Dastlabki tirik organizmlar bundan 3 - 3,5 mln yil oldin dengizlarda paydo bolgan. Ular eng sodda tuzilgan hujayrasiz organizmlar bolib, dengiz suvida erigan organik moddalarni tana yuzasi orqali shimib oziqlangan. Asta-sekin murakkablashib borishi natijasida ular sodda tuzilgan bir hujayrali organizmlarga aylangan. Keyinchalik ulardan ayrimlari tanasida yashil pigmentning paydo bolishi bilan barcha tirik organizmlar hayvonot va osimliklar dunyosiga ajralgan. Shu yol bilan eng qadimgi bir hujayralilardan hozirgi bir hujayralilar kelib chiqqan.

Tuban kop hujayralilarning kelib chiqishi. Barcha kop hujayralilarning rivojlanishi bitta uruglangan tuxum hujayradan boshlanadi. Bu hoi kop hujayralilarning bir hujayralilar bilan qarindosh ekanligini korsatadi. Dastlabki kop hujayralilar volvoksga oxshash bolgan; lekin tayyor oziq bilan oziqlanadigan koloniya bolib yashovchi hayvonlardan kelib chiqqan (121-rasm). Dastlabki kophujayralilar tanasi ikki qavat hujayralardan iborat bolgan. Keyinchalik hujayralar bar xil vazifalarni bajarishga moslasha borishi bilan ularning tuzilishida ham farq paydo bolgan. Tashqi qavat hujayralari harakatlanish va oziqni ushlashga, ichki qavat esa oziqni hazm qilaishga ixtisoslashgan.  shu yol bilan boshliqichlilar paydo bolgan. Darhaqiqat, bosbliqichlilar entodermasida xivchinli hujayralarning bolishi ularning koloniya bolib yashovchi xivchinlilardan kelib chiqqanligiga dalil boladi.

Yuksak kop hujayralilarning kelib chiqishi. Hayvonot dunyosining bundan keyingi taraqqiyoti uch qavatli hayvonlarning paydo bolishi bilan bogliq. Dastlabki uch qavatli hayvonlar hozirgi sodda tuzilgan kiprikli chuvalchanglarga oxshash bolgan. Evolutsiya davomida hujayralar tobora ixtisoslasha borishi natijasida toqimalar kelib chiqqan. Muskul toqimasi pay do bolishi harakatlanishning murakkablashiuviga, nerv toqimasi sezgi organlari va reflekslarning rivojlanishiga olib kelgan.





Hayvonlarning bundan keyingi tarixiy taraqqiyoti tana boshligining paydo bolishi va ichki organlarning rivojlanishiga olib kelgan. Kiprikli chuvalchanglardan togarak chuvalchanglar va halqali chuvalchangar, halqali chuvalchanglardan esa molluskalar va bogimoyoqlilar kelib chiqqan. Nafas olish va qon aylanish sistemalarrning paydo bolishi, ovqat hazm qilish, ayirish va nerv sistemasining takomillashib borishi bilan hayvonlarning tanasi ham yiriklashgan.

Xordalilarning kelib chiqishi. Xordalilar orasida eng sodda tuzilgan lansetnik ayirish va qon aylanish sistemasining tuzilishi, bosh miyasi va yuragining bolmasligi, muskullarining bogim bolib joylashganligi bilan halqali chuvalchanglarga oxshab ketadi. Bu oxshashlik ularning qarindosh ekanligini korsatadi. Lansetnikka oxshash tuban xordalilar eng qadimgi tuban tuzilgan xalqali chuvalchanglardan kelib chiqqan.

Xordalilar tarixiy taraqqiyot davomida halqali chuvalchanglarga nisbatan bir qancha progressiv belgilarga ega bolgan. Chunonchi, ularda ichki skelet paydo bolgan; nerv sistemasi naysimon, muskullari, qon aylanish va nerv sistemasi ancha mukammal tuzilgan. Evolutsiya jarayonida tuban xordalilar xordasi umurtqa pogonasiga aylangan; qon aylanish sistemasida yurak paydo bolgan. Ana shu yol bilan lansetnikka oxshash tuban xordalilardan baliqlar kelib chiqqan.

Baliqlarning iqlimning quruqlashuvi va suv havzalarining sayozlashuviga moslashuvi natijasida panjaqanotli baliqlar, ulardan esa dastlabki quruqlik hayvonlari - suvda hamda quruqlikda yashovchilar kelib chiqqan. Suvda hamda quruqlikda yashovchilarning kelib chiqishi baliqlar juft suzgichlarining oyoqlarga aylanishi, opka orqali nafas olish va ikkita qon aylanish doirasining paydo bolishi bilan bogliq.

Iqlimning quruqlashib borishi natijasida suvda hamda quruqlikda yashovchilarning quruqlikda yashashga koproq moslashuvi (terining qalinlashuvi, ichki uruglanish, quruqlikka tuxum qoyish) natijasida sudralib yuruvchilar paydo bolgan. Xuddi shu yol bilan qadimgi sovut boshlilar (stegosefallar) sudralib yuruvchilarga aylanqan.

Bundan key in iqlimning sovib borishi bilan sovuqqonli sudralib yuruvchilarning kopchiligi qirilib ketadi. Ularnng ornini issiq qonli hayvonlar - qushlar va sut emizuvchilar egallaydi. Arxeopteriks qushlarning, yirtqich tishli kaltakesak esa sutemizuvchilarning ajdodi hisoblanadi.



Hayvonot dunyosi uzoq tarixiy rivojlanish davomida paydo bolgan va rivqjlanib borgan. Dastlab bir hujayralilar, koloniya bolib yashovchi bir hujayralilardan esa sodda tuzilgan kop hujayralilar kelib chiqqan. Evolutsiya jarayonida hayvonlarning tuzilishi tobora murakkablashib borib, xordalilar kelib chiqqan. Paleontologiya, solishtirma anatomiya, embriologiya va boshqa fanlar hayvonot dunyosining taraqqiyoti togrisida koplab dalillar beradi.

UJgcSC3  