 59-.Sutemizuvchilar sinfiga mansub chorva mollari


Chorvachilik aholini oziq-ovqat mahsulotlari (sut, gosht, yog va boshqalar), yengil sanoatni xomashyo (jun, teri, moyna), qishloq xojaligini ish hayvonlari (ot, hokiz, eshak, tuya) va organik ogitlar bilan taminlaydi.

Qoramolchilik. Hozirgi qoramollar qadimda Osiyo va Yevropa qitalarida keng tarqalgan, bundan 3 - 4 asr avval qirilib ketgan turdan kelib chiqqan. Oxirgi tur 1627-yilda Polshada nobud bolgan. Tur eramizdan 7000 yil ilgari qadimgi Gretsiyada xonaidlashtirilgan. Qoramol zotlari xojalikda foydalanish xususiyatlariga binoan: sut, sut-gosht va gosht yonalishidagi zotlarga ajratiladi (116-rasm).



Sersut zotlar qoramollarning asosiy qismini tashkil etadi. Ozbekistonda sersut sigirlardan Qora-ola Xolmogor va Yaroslavl zotlari, Qizil dasht, Bushuyev va boshqa zotlar boqiladi. Sersut sigirlar yiliga 4000 1, ayrim govmishlar 6000 1 va undan ham koproq sut beradi. Sersut-goshtdor zotlar kop sut berishi bilan birga goshti ham kop va sifadi boladi. Shvetsariyaning Simmental va Rossiyaning Kostroma zotlari sersut-goshtdor zotlar hisoblanadi. Simmental zoti yiliga 4000 1 gacha sut beradi. Goshtdor zotlar asosan sifatli gosht yetishtirish uchun kopaytiriladi. Ulr vazni va tez yetilishi bilan sersut zotlardan ustun turadi. Goshtdor Shortgorn zotli sigirlarning ortacha vazni 650 kg, buqalarniki esa 1000 kg dan ortiq boladi. Yosh buqalarning vazni bir kecha-kunduzda 1 kg ga ortadi. Ozbekistonda Shvits, Qozogiston oqboshi, Santa-Gertruda, Gereford va Shortgorn zotlari boqiladi.

Qoramollardan sut va gosht bilan birga teri oiinadi. Teridan charm poyabzallar, teri-galanteriya buyumlari tayyorlanadi. Qushxonalardagi chiqindilardan turli preparatlar, yelim, sovim va boshqa mahsulotlar ishlab chiqariladi.

Qoychilik. Qoylar yovvoyi qoy-muflondan kelib chiqqan. Qoy bundan 8 ming yil ilgari xonakilashtirilgan. Qoy zotlari junining sifatiga kora mayin junli, chala mayin junli va dagal junli zotlarga ajratiladi (117-rasm).


Mayin junli qoylarning juni bir xil uzunlikdagi (8 - 10 sm) tivitdan iborat. Mayin jundan nafis gazlamalar toqiladi. Shimoliy Kavkaz, Volgaboyi va Qozogistonda boqiladigan merinos zotidan 10 - 12 kg mayin jun oiinadi.

Dagal junli qoylarning juni dagal qil va tivitdan iborat. Bu qoylar ham oz navbatida postinbop terili, qorakol terili, gosht-yogli va gosht-junli zotlarga ajratiladi. Romanov zotli qoylar eng yaxshi postinbop teri beradi.

Qorakol terisi 1-3 kunligida soyilgan qorakol qozilarining terisidan iborat. Qorakol terisi koproq qora rangda boladi; kok, jigarrang, sur, oq va boshqa xillari ham bor. Havorang va tillarang xillari yuqori baholanadi.

Gosht-yog yonalishidagi qoylardan OzbekisEonda Hixor qoylari boqiladi. Bunday qoylar vazni 150 kg ga, dumbasining ogirligi 25 kg ga boradi.

Yilqichilik. Baland togli joylarda va qishloq xojaligida yordamchi ishlarni baiarishda otlar asosiy ishchi kuchi hisoblanadi. Ot sporti dunyo miqyosida ommalashib bormoqda. Otlar gosht va sut olish uchun ham boqiladi. Ularning sutidan shifobaxsh qimiz tayyorlanadi. Otlar qonidan shifobaxsh preparatlar va zardob tayyorlashda foydalaniladi.

Otlar miloddan taxminan 3000 yil ilgari xonakilashtirilgan. Xonaki otlarning ajdodi bir vaqtlar Yevropa chollarida yashab, hozir qirilib ketgan tarpan hisoblanadi (118-rasm). Otlar ogir yuk tortadigan, salt miniladigan, yengil yuk tortat (yorga), gosht va qimiz uchun urchitiladigan zotlarga bolinadi. Ogir yuk tortadigan otlardan Vladimir zoti, salt miniladigan otlardan Ozbekistonda yetishtirilgan Qorabayir, Tojikiston va Turkmanistonning Laqay va Axaltaka zotlarini, yengil yuk tortadigan otlardan Orlov yorgasi va Rus yorgasini korsalish mumkin.






Sutemizuvchilar  bolasini sut bilan boqadigan, terisi jun bilan qoplangan issiqqonli hayvonlar. Kopchilik sutemizuvchilarning embrioni bachadonda rivojlanadi; homitasi ona organizmi bilan yoldosh orqali boglangan. Sutemizuvchilarning ter bezlari rivojlangan; tishlari ixtisoslashgan, yuragi tort kamerali, bosh miya katia yarimsharlari poslloq qismi juda kop burmalarni hosil qiladi. Nerv sistemasining murakkab tuzilganligi ularni yashash muhiti sharoyitining ozgarishiga tez moslashib olishiga imkon beradi. Sutemizuvchilar sinfi 4000 ga yaqin turlarni oz ichiga oladi.

k\a`SC3  