 II-BOB. BIR HUJAYRALILAR, YANI SODDA HAYVONLAR
3- Soxta oyoqlilar


Soxta oyoqlilar - eng sodda tuzilgan bir hujayralilar. Oddiy amyoba ularning tipik vakili boladi.

Vashash muhiti va tuzilishi. Amyoba tokilgan barglar va xas-choplar bilan ifloslangan kolmak suvlar tubida hayot kechiradi. Tanasining kattaligi 0.2-0,5 mm, shaffof boladi. Amyoba hujayrasining shakli doimo ozgarib turadi. Boshqa hujayralar singari amyoba tanasi ham quyuq dildiroq modda, yani sitoplazmadan iborat. Sitoplazmada bitta yadro va hujayra organoidlari joylashgan (3,4-rasm). Hujayra membranasi sitoplazmani tashqi muhitdan ajralib turadi.


Harakatlanishi. Amyoba hujayrasi sirtida qalin qaltiq qobiq bolmaganligidan sitoplazmasi qaysi tomonga oqib otsa, tanasining o"sha tomoni bortib chiqib, soxta oyoq deb ataladigan osimta hosil qiladi. Amyobaning harakatini bir tomchi suvning oqishiga oxshatish mumkin. Soxta oyoqlar toxtovsiz hosil bolib va yoqolib turganidan amyobaning tana shakJi ham ozgarib turadi.

Oziqlanishi. Amyoba bakteriyalar, mayda suv otlari va organik qoldiqlar bilan oziqlanadi. Harakatlanayotgan amyoba oziqqa duch kelganida bir necha soxta oyoqlar hosil qiladi. Soxta oyoqlar oziqni qamrab olib, uni sitoplazmaga otkazadi. Sitoplazmadan hazm shirasi ajralishi bilan oziq atrofida kichik pufakcha - hazm qilish vakuolasi paydo boladi. Hazm shirasi tasirida vakuoladagi oziq moddalar hazm boladi. Oziqning hazm bolmagan qismi sitoplazmadan tashqanga chiqarib yuboriladi.

Nafas olishi. Amyoba suvda erigan kislorod bilan nafas oladi. Uning sitoplazmasiga kislorod suv bilan birga toxtovsiz otib turadi. Kislorod yordamida sitoplazmadagi oziq moddalar parchalanib, amyoba hayoti uchun zarur bolgan energiya harada zararli moddalar almashinuvi mahsulotlari hosil boladi. Amyoba hujayrasi membranasi orqali uning sitoplazmasiga tashqi muhitdan suv sizib otib turadi. Sitoplazmadagi suvning ortiqcha qismi zararli moddalar almashinuvi mahsulotlari bilan birga qisqaruvchi vakuola boshligiga otadi. Vakuola qisqarganida uning ichidagi suyuqlik hujayradan chiqarib yuboriladi. Ana shu tariqa amyoba organizmi bilan tashqi muhit ortasida moddalar almashinuvi sodir boladi.

Tasirlanishi. Sodda tuzilgan bolsa ham, amyoba hayvon organizmiga xos xususiyatlarga ega. Ayrim tasirlar yordamida amyoba tanasining shakli ozgarganligini korish mumkin. Agar amyobali suvga ozroq osh tuzi qoshilsa, u hamma soxta oyoqlarini tortib olib, sharsimon shaklga kiradi. Bu hodisa amyobaning tasirlanishini korsatadi.

Kopayishi. Amyoba ikkiga bolinish yoli bilan jinssiz kopayadi (5-rasm). Buning uchun yadroning hajmi ortib,uning qobigi yemiriladi. Sitoplazmaga chiqqan yadro moddalari hujayraning ikki tomoniga teng taqsimlanadi. Tezda hujayraning ikki tomonida bittadan yadro hosil boladi. Amyoba tanasi ham chozilib, ortasidan ingichkalashadi va ikkiga ajraladi. Ana shu yol bilan bitta amyobadan ikkita yangi amyoba hosil boladi. Bu xildagi kopayishda jinsiy hujayralar hosil bolmaganligi tufayli jinssiz kopayish deb ataladi.

Sista hosil qilish. Sovuq tushganda yoki suv qurub qolganda amyoba harakatlanishdan toxtab yumaloqlanadi; uning hujayrasi sirtida qalin post-sista hosil boladi. Amyoba sista ichida-noqulay sharoit tasiridan saqlanadi.
Qulay sharoit tugilganda amyoba sistadan chiqib, hayot faoliyatini davom ettiradi.

Soxta oyoqlllarning xilma-xilligi. Dengiziarda ohak chiganoqli soxta oyoqlilardan foraminiferalar va kremniy (qum) skeletli nursimonlar kop uchraydi. Bundan bir necha million yil ilgari yashab, qirilib ketgan foraminiferalar chiganoqlari qoldigi hozirgi ohaktosh konlarini hosil qiigan. Nursimonlar skeleti qoldigidan metallarni silliqlashda va jilvir qogoz tayyorlashda foydalaniladi. Ayrim soxta oyoqlilar xavfli parazit hisoblanadi. Masalan, odam va .sutemizuvchilar ichagida yashaydigan ichburug amyobasi ichak devorini yemirib, qonli ichburug paydo qiladi.

Soxta oyoqlilar - hujayrasi sirtida qattiq qobigi bolmaydigan, eng sodda tuzilgan bir hujayrali hayvonlar; sitoplazmasi sirtida muvaqqat osimtalar  soxta oyoqlar hosil bolib va yoqolib turganidan tana shakli ham ozgarib turadi. Soxta oyoqlar hrtlanish, oziqni qamrab olish vazifasini bajaradi.

zGb`SC3 ,6  