 52-.Sutemizuvchilarning kopayishi, rivojlanishi va kelib chiqishi


Kopayishi. Kopchilik sutemizuvchilarning tuxum hujayralari juda kichik, sariqligi kam boladi. Tuxum hujayralari tuxumdonda yetiladi; u yerdan tuxum yoliga tushib, uruglanadi. Odatda sutemizuvchilar embrioni xaltaga oxshash maxsus organ - bachadon ichida rivojlanadi. Uruglangan tuxum hujayra tuxum yolida rivojlana boshlaydi. Embrion bachadonga tushgach, uning devoriga yopishib oladi. Tub an sutemizuvchilarning bachadoni bolmaydi; ularning uruglangan tuxumi tashqi muhitda rivojlanadi.



Rivojlanishi. Bachadonda rivojlanayotgan embrion homila deyiladi. Homila yoldosh orqali bachadon devori bilan boglangan. Bachadon qon tomirlari kindik orqali yoldoshga keladigan qon tomirlariga zich tegib turadi (101-rasm). Oziq moddalar va kislorod yoldosh orqali ona qonidan homila qoniga otadi; moddalar almashinuvining keraksiz mahsulotlari homila qonidan ona qoniga chiqarib yuboriladi.

Homilaning ona qornida rivojlanish davri homiladorlik deyiladi. Homiladorlik bir necha haftadan bir yilgacha, bazan undan ham koproq davom etadi. Homiladorlik muddati va homila soni hayvonlarning yashash tarziga bogliq. Daraxtlar kovagi, in va boshqa pana joylarda bolalaydigan hayvonlarning homiladorlik davri qisqa bolib, ular ondan ortiq kozi yumuq bola tugadi. Ochiq joylarda bolalaydigan. harakatchan hayvonlarda homiladorlik davri uzoq davom etadi; ular yirik, ancha rivojlangan 1 - 2 ta bola tugadi; bolalari bir necha soatdan song onasi orqasidan ergashadigan boladi. Sichqonlar yiliga 5-8 marta, shoxli mollar bir marta bolalaydi.

Bolalarni sut bilan boqish. Barcha sutemizuvchilar bolasini sut bilan boqadi. Sut urgochi hayvonning kokragi yoki qorin qismida joylashgan sut bezlarida hosil boladi. Bu bezlarning yoli kichik teshikcha orqali sorgichlarning uchiga ochiladi. Sorgichlar soni hayvonlarning serpushtligiga bogliq. Masalan, 3-8 tadan bola tugadigan itlarning 8 ta, 1 - 4 tadan bola tugadigan echkilarning 2 ta sorgichi boladi. Sut tarkibida hayvonlar bolasi rivojlanishi uchun zarur bolgan barcha moddalar: suv, yoglar, uglevodlar, oqsillar, vitaminlar va mineral tuzlar boladi. Hayvonlar dastlab bolasini faqat sut bilan boqadi. Bolalar birmuncha ulgaygach, mustaqil oziqlana boshlaydi.

Sutemizuvchilarning kelib chiqishi. Sutemizuvchilarning bir qancha xususiyatlari, xususan, skeleti, muskullari, ovqat hazm qilish, nafas olish, ayirish, qon aylanish sistemasining tuzilishi sudralib yuruvchilarnikiga birmuncha oxshash boladi. Sutemizuvchilar terisida ham sudralib yuruvchilarnikiga oxshash tangachalar boladi. Ularning yungi ham tangachalardan kelib chiqqan. Bundan tashqari, tuban sutemizuvchilarning sudralib yuruvchilarga oxshash kloakasi boladi; ular tirik bola tugmasdan tuxum qoyib kopayadi. Bu dalillar sutemizuvchilarning sudralib yuruvchilar bilan qarindoshligini korsatadi.

Sutemizuvchilarning ajdodi bundan 200 - 300 rning yil ilgari yashagan qadimgi yirtqich tishli kaltakesaklar bolgan (102-rasm). Olimlar skelet qoldiqlarini tekshirib, ularning oyogi sudralib yuruvchilarniki singari tanasining ikki yonida emas, balki tanasi ostida joylashganligini, tishlari ham ixtisoslashganligini aniqlashgan. Yirtqich tishli kaltakcsaklarning sudralib yuruvchilarga oxshashlik belgilari ham bolgan. Ular kalta oyoqlarida yogon va uzun dumini sudrab harakatlangan.





Iqlimning sovib borishi bilan sovuqqonli yirik sudralib yuruvchilar qirilib ketib, ularning ornini issiqqonli sutemizuvchilar egallagan.

Sutemizuvchilarning embrioni bachadonda rivojlanadi. Embrion bachadon devori bilan yoldosh orqali boglangan. Bachadonda rivojlanayotgan embrion homilaning ona qornida rivojlanishi homiladorlik deyiladi. Sut bezlari hayvonlarning kokrak yoki qorin qismida joylashgan, ular soni hayvonlarning serpushtligiga bogliq. Sutemizuvchilar qadimgi yirtqich kaltakesaklardan kelib chiqqan. Tuxum qoyib kopayadigan kloakalilar sudralib yuruvchilar bilan sutemizuvchilar orasida turgan oraliq formalar hisoblanadi.

b_[aSC3  