 XIII bob. SEZGI ORGANLARI
48-. Sezgi organlarining ahamiyati
? Analizatorlar, retseptorlar
Malumki, tevarak-atrof muhiti xilma-xil hamda undagi tovushlar va hidlar, haroratga kora juda rang-barang boladi. Atrof-muhit bilan odam organizmi muttasil bir-biriga bogliq. Bu boglanish sezgi organlari orqali taminlanadi, yani tashqi muhitning barcha omillari sezgi organlariga tasir etadi va ularning bosh miyadagi markazlariga qabul qilinadi.
Bosh miya postlogining turli qismlarida maxsus nerv hujayralari toplami joylashgan bolib, ularni I. P. Pavlov analizatorlar (sezgi organlarining markazlari) deb atagan. Har bir analizator uch qismdan tashkil topgan: tasirotlarni qabul qiluvchi  retseptor, otkazuvchi qismi  sezuvchi nerv tolasi va analiz-sintez qiluvchi qismi  sezuvchi nerv markazlari. Analizatorning otkazuvchi qismi  bu sezuvchi nerv tolasidan iborat bolib, u retseptordan tasirni qabul qiladi va uni analizatorning markaziy qismiga otkazadi. Analizatorning markaziy qismi miya postlogining turli sohalarida joylashgan nerv markazlaridan iborat. Bu markazlardan muayyan sezgi organlaridagi retseptorlardan kelgan tasir analiz va sintez qilinib, ularning mazmuniga kora javob reaksiyasi hosil boiadi (72- rasm).
Analizatorning yuqorida aytilgan uchala qismining qaysi bin shikastlansa (kasallansa), muayyan sezgi organining ish faoliyati buziladi.
Korish analizatori (korish organising ahamiyati. Korish organi  koz yordamida odam tevarak-atrofdagi buyumlarning rangi, tuzilishi, hajmi, bir-biridan farqini ajratadi; osimlik va hayvonot olamini organadi; rassomlik, memorlik, haykaltaroshlik sanatlarining mahsulotlaridan bahramand boladi, tabiat gozalliklaridan zavqlanadi.

Korish odamning mehnat faoliyatida muhim orin tutadi. Korish orqali inson oqishni, yozishni va mehnatning boshqa turlarini organadi, bilim oladi, hunar egallaydi. Binobarin, korish orqali odamning ichki dunyosi, uning tevarak-atrof, tabiat, sanat haqidagi tushunchasi, fikrlash qobiliyati, aql-idroki, ongi rivojlanadi.
Kozning tu/ilishi. Koz bosh suyagining chuqurchasida  koz kosasida joylashgan. Koz koz soqqasi, korish nervi va yordamchi qismlar: koz soqqasini harakatlantiravchi muskullar va ularning nervlari, qovoq va kipriklar, yosh bezlari, qon tomirlari kabi-lardan tuzilgan (73- rasm). Koz soqqasi tashqi va ichki qismlardan iborat. Tashqi qismi uch qavat: tashqi  fibroz, orta  qon tomir va ichki  torsimon pardalardan tashkil topgan. Ichki qismiga koz ichi suyuqligi, koz gavhari va shishasimon tana kiradi. Fibroz pardaning oldingi qismida shoh parda boladi. Koz soqqasining ichki  torsimon pardasi, ayniqsa, muhim ahamiyatga ega, chunki uning orqa qismida yoruglikni, ranglarni qabul qiluvchi retseptorlar joylashgan. Ular maxsus nerv hujayralari bolib, tayoqcha va kolbacha shaklidadir.


Kozning fiinksiyasi. Koz bajaradigan funksiyasiga kora ikki qismdan: kozning optik tizimi va retseptor qismidan iborat.
Kozning optik sistemasiga uning shoh pardasi, koz ichi suyuqligi, gavhar va shishasimon tana kiradi. Bular kozga tushadigan yoruglik nurini sindirib otkazadi va uni kozning ichki tor, pardasida joylashgan retseptorlarga toplab beradi. Yoruglik nurini sindirib otkazishda ayniqsa koz gavhari muhim orin tutadi. Yaqindagi buyumlarga qaraganimizda gavhar qalinlashadi. Uzoqdagi buyumlarga qaraganimizda esa yassilashadi. Gavhar shaklining bunday ozgarishi akkomodatsiya deb atalib, u gavhar atrofini orab turgan kipriksimon muskul tolalarining qisqarishi va boshashishi orqali amalga oshadi. Demak, akkomodatsiya kozning uzoqni va yaqinni korish qobiliyatini taminlaydi.
Koz qorachigi  kozning rangli pardasi ortasida joylashgan teshikcha bolib, uning atrofi aylana va togri yonalgan muskullar bilan oralgan. Qorachiqning ana shu funksiyasi tufayli buyumlarning shakli, rangi, korinishi va boshqa xususiyatlari kozning torpardasiga aniq otkaziladi (74- rasm).
Kozning ichki torpardasi joylashgan kolbasimon retseptorlar rang bilish xususiyatiga ega, ular kok, yashil va qizilranglarni qabul qiladi (75- rasm.)
Korish otkirligi. Korish otkirligi ikkita buyum bir-biriga qoshilib ketmasdan, alohida-alohida korinishi uchun zarur bolgan ular orasidagi eng kichik masofa bilan belgilanadi. Korish otkirligi normal bolgan odam 60 sekund burchak hosil qilib joylashgan ikkita nuqtani yaqqol aniqlay oladi. Korish otkirligi maxsus Golovin jadvali yordamida aniqlanadi. Aniqlash usuli laboratoriya mashgulotida berilgan.
Kozning korish maydoni. Kozni harakatlantirmay turganda atrofdagi buyumlarni, ularning rangini kora olish xususiyati.
Korish organi funksiyasining buzilishi. Yaqindan korish (miopiya) holati tugma va hayotda orttirilgan boladi. Uzoqdan korish (gipermetropiya) holati, asosan, tugma boladi, ammo keksalarda koz gavhari dongligining kamayishi tufayli ham yuzaga kelishi mumkin.
Bazi odamlarda kolbasimon retseptorlarning funksiyasi tugma buzilishi tufayli yashil, qizil va boshqa ranglarni sezish qobiliyati buziladi (daltonizm kasalligi). Bu kopincha erkaklarda uchrab irsiy otadi.
Korish gigiyenasi. Korish qobiliyati meyorida saqlanishi uchun quyidagi gigiyenik qoidalarga rioya qilish lozim:
? yoruglikning yetarli (100 - 150 luks) bolishi;
? yoruglikning chap tomondan tushishi;
? kitob, daftar, tikish va rasm chizish buyumlarining kozdan ortacha 40 sm masofada tutish (har bir odamning ikki qarichiga teng masofada);
? oqish, yozish, chizish, mashgulotlarida har 15 minutda kozga 15 daqiqa dam berib derazadan uzoqqa qarash;
? kundalik ovqat tarkibida A vitaminga boy taomlar (jigar, sariyog, sabzi, qovoq)ni muntazam istemol qilish.
? avtobus, tramvay, metro, poyezd va boshqa transport vositalarida ketayotganda oqish yaramaydi. Bu vaqtda qoldagi kitob yoki jurnal, gazeta qimirlab turadi. Bu esa koz gavhari shaklining uzluksiz ozgarib turishiga sabab boladi va kozni toliqtirib, uning xiralanib qolishiga sabab boladi. Shuningdek, yotib oqish ham zararli; uzoq vaqt davomida televizor korish ham ozni toliqtiradi;
? kozni quyosh nuridan, yonib turgan olov shulasidan, changdan va shunga oxshash noqulay tasirlardan himoya qilish lozim. Shuningdek, kozni qol barmoqlari bilan ishqalash yaramaydi. Koz qichishsa, toza bint yoki romolcha bilan avaylab ustidan silash mumkin;
? zararli odat bolgan chekish, spirtli ichimliklar ichish, giyohvandlik kozning turli kasalliklari yuzaga kelishiga sabab boladi;
? bolalar kozining har xil ranglarga sezuvchangligini oshirish uchun ularga yoshligidan har xil rangdagi oyinchoqlarni, rasmlarni korsatib, ularning rangini aniqlashga orgatib boorish kerak;
? kozni chiniqtirish uchun bolalar yoshlikdan boshlab tennis, basketbol, voleybol, futbol, suzish kabi sport turlari bilan shugullanib borishlari maqsadga muvofiq boladi.




fBldSC% * 