Hujayra  organizm asosi

II BOB. HUJAYRA

HUJAYRA - HAYOTNING ASOSI

Tabiatdagi tirik mavjudotlarga xos eng
muhim umumiy belgilardan biri ularning
hujayralardan tuzilganligidir.
Hujayra tirik organizmning eng mayda
tarkibiy qismi. U tiriklikka xos barcha xususiyatlami ozida mujassamlantirgan.
Hujayra nafas oladi, oziqlanadi, ortiqcha narsalami
ajratib tashqariga chiqaradi, tashqi muhitning ozgarishini sezadi,
osadi, bolinadi va yangi hujayra hosil qiladi.
0 simliklarning hayoti bilan bogliq ichki jarayonlarni
aniq tasavvur etish uchun ularning ichki tuzilishini bilish
zarur. Ularning barcha organlari hujayralardan tashkil topgan.
Ular shakl jihatidan farq qilsa-da, ichki tuzilishiga kora birbiriga
juda oxshash boladi. Hujayralarda yuz beradigan
hayotiy jarayonlar yagona qonunga muvofiq amalga oshadi.
Hujayra haqidagi fanga sitologiya (yunon. kitos  hujayra +
logos  talimot) deyiladi.
Hujayralar osimlikning qaysi organida joylashishiga qarab
shakli, rangi, yirik-maydaligi, ichki tuzilishi va funksiyasiga
kora bir-biridan farq qiladi. 0 simliklar bir yoki kop hujayrali
bolishi mumkin. Bitta hujayra bazi bir tuban osimliklarda,
kop hujayralar esa yuksak osimliklarda boladi.
Hujayra ingliz fizigi Robert Guk tomonidan 1665-yilda kashf
etilgan. Hujayralami oddiy koz bilan korib bolmaydi. Shuning
uchun ular kattalashtirib korsatadigan asboblar yordamida
organiladi.


5-. KATTALASHTIRIB
KO'RSATADIGAN ASBOBLAR

LUPA. Hujayralami va ularning ichki tuzilishini organishda
kattalashtirib korsatadigan xilma-xil asboblardan foydalaniladi.
Lupa turli hajmda kattalashtirib korsatadigan, ikki tomoni
qabariq oynadan iborat. U buyumlami uch, besh marta va undan

ham katta qilib korsatadi. Ular
shtativli va dastaki (qol) lupalarga
bolinadi (16-rasm).
img/res/16rasm.png









Shtativli lupa buyumni 10
25 marta kattalashtirib korsatadi,
chunki uning tagligida kattalashtiruvchi
ikkita linza boladi.
Taglikka o rnatilgan buyum
stolchasiga koriladigan narsa
(preparat) qoyiladi va kozgu
yordamida buyum stolchasi teshigiga
yoruglik yonaltiriladi.
Meva, sabzavotlar, poliz
ekinlarining turli qismlaridan
kesma tayyorlab, ular hujayralarining
umumiy tuzilishini
kuzatish mumkin. Hujayralarning
ichki tuzilishi faqat mikroskop
yordamida kuzatiladi.
MIKROSKOP. Hujayralarning
ichki tuzilishini va sitoplazmadagi
harakatlarni kuzatishda
lupaga nisbatan murakkabroq
asbob  mikroskopdan
foydalaniladi. Mikroskop buyumlarni
ming marta va undan
ham kop, zamonaviy elektron
mikroskoplar esa yuz ming
marta kattalashtirib korsatadi.
Mikroskop ixtiro qilingach, tirik
mavjudotlar, shu jumladan,
osimliklarning organlari hujayralardan
tuzilganligini aniq va
ravshan korish mumkin boldi.
Mikroskopning tuzilishi 17-rasmda berilgan.
img/res/17rasm.png










Mikroskop necha marta kattalashtirib korsatishini bilish
uchun obyektiv bilan okulyardagi sonlar bir-biriga kopaytiriladi. Masalan, okulyar 15x bolib, obyektiv x40 bolsa
(15x40), buyum 600 marta kattalashtirilgan boladi.




Hujayra. Robert Guk. Lupa. Mikroskop.
1. Pishgan tarvuz yoki pomidorni otkir pichoq bilan
bolaklarga bolib, kesilgan joy yuzasini sinchiklab
kuzating.
2. Buning uchun lupani bir qolingizda, koriladigan
pomidor bolagini ikkinchi qolingizda ushlab,
hujayralar aniq koringuncha asta-sekin lupaga
yaqinlashtiring. Hujayralarning shaklini aniqlang
va rasmini chizing.



Mikroskop bilan ishlash
Laboratoriyadagi amaliy mashgulot jarayonida mikroskop
bilan ishlash qoidalariga amal qilish zarur.
1. Mikroskop stol chekkasidan 34 sm nariga (ichkariga)
qoyiladi. 2. Yumshoq, toza quruq latta bilan
dastlab okulyar, songra obyektiv linzalari hamda
kozgu  nur to plovchi oynalar artiladi. 3. Mikroskopning
kichik obyektivini (8x) buyum stolchasining
teshigi roparasiga keltirib, 0,51 sm balandlikda tutiladi. 4. Bir
koz bilan okulyardan qarab, botiq oyna yoruglik tushayotgan tomonga
qaratilib, nurni obyektiv tomon yonaltiriladi. Obyektiv bir
tekis, tiniq va tola yoritilishi kerak. 5. Tayyor mikropreparatni buyum
stolchasiga qoyib, qisqich yordamida stolchaga biriktiriladi. 6. Har
qanday preparat dastlab kichik obyektivda kuzatiladi. Obyektiv preparatdan
46 mm balandda bolishi kerak. Songra okulyar orqali bir koz
bilan kuzatib, obyektivdagi narsa koringuncha makrovint yordamida
ohista tushirila boradi. Narsaning aniq tasviri koringach, obyektivni
tushirish yoki kotarish to xtatiladi.