d 34-.Suyakli baliqlar sinfi: asosiy sistematik guruhlari va ahamiyati


Bakra, yani suyak-togayli baliqlar turkumi. Bu turkumga mansub baliqlarnirig xipcha va choziq tanasi boylab orqa, yon va qorin tomonida 5 qator romb shaklidagi suyak plastinkalar joylashgan (67-rasm). Boshining oldingi tomoni uzun tumshuqni hosil qiladi. Ogiz teshigi boshining ostki tomonida joylashgan. Skeleti asosan togaydan iborat, lekin bosh qutisi suyak bilan qoplangan.



Oq skeleti xordadan iborat bolib, butun hayoti davomida saqlanib qoladi.

Orta Osiyo suv havzalarida suyak-togayli baliqlardan bakra baliq va soxta kurakburun uchraydi. Sirdaryo va Araudaryoning quyi va orta oqimlarida yashaydigan bakra baliqning uzunligi 2 m gacha, ogirligi 30 kg gacha boradi. Amudaryo etaklarida va uning orta oqimlarida soxta kurakburun (qilquyruq) baligi tarqalgan. Uning uzunligi 75 sm gacha, ogirligi 2 kg gacha boradi, mayda baliqlar va hasharotlarning qurtlari bilan oziqlanadi. Soxta kurakburun noyob tur sifatida muhofaza qilinadi.

Losossimonlar turkumi. Losossimonlarga oq skeleti va bosh qutisi qisman suyakka aylangan baliqlar kiradi. Orqa suzgich qanoti ortida yana bitta suzgich qanoti boladi. Bu turkumning kopchilik turlari kopayish davrida dengizlardan chuchuk suvlarga otadi. Dengizlarda yashovchi losos, keta, bukri baliq (gorbusha) ham shu turkumga kiradi. Sirdaryo va Amudaryoda gulmoyi, yani forel ham tarqalgan.

Karpsimonlar turkumi. Tana skeleti suyakdan iborat. Bu turkumning vakillari barcha suv havzalarida keng tarqalgan bolib, bir necha yuzlab turlami oz ichiga oladi. Biz tanishib chiqqan zogorabaliq ham shu turkumga kiradi. Oral dengizi, Zarafshon, Amudaryo va Sirdaryo havzalarining daryo va kollarida uchiaydigan moylov baliq, tog daryolari va soylarda tarqalgan qora baliq; Orol dengizi sohillarida, Sirdaryo, Amudaryo va Zaratshonning quyi oqimida yashaydigan moybaliq va oqcha baliq, shuningdek, Orol dengizi va unga quyiladigan daryolarda uchraydigan laqqa ham shu turkumga kiradi. Orta Osiyo suv havzaiariga Uzoq Sharq daryolaridan oq amur va xumbosh baliq keltirilib iqlimlashlirilgan (68-rsm).





Panjaqanotlilar turkumi. Panjaqanotlilar skeleti va suzgichlarining tuzilishi quruqlikda yashaydigan umurtqalilar oyoqlariga oxshab ketadi. Bu turkumning yagona vakili - latimeriya Hind okeanining Afrika sohili yaqinidan topilgaii. Uni organish quruqlikda yashovchi umurtqali hayvonlarning kelib chiqishini tushuntirishda katta ahamiyatga ega.

Baliqlarning ahamiyati. Baliq goshti va ikrasi xushtam taom hisoblanadi. Ayniqsa osetrsimonlar va losossimonlar goshti va ikrasi qadrlanadi. Jahon boyicha har yili 50 mln tonnaga yaqin baliq ovlanadi.

Baliqlarning asosiy qismi dengizlardan ovlanadi. Baliq ovlash uchun maxsus kemalar - traulerlardan foydalaniladi. Ovlanadigan baliqlarning asosiy qismi oziq-ovqat uchun ishlatiladi. Baliqchilik sanoati chiqindilaridan chorva mollari uchun baliq uni, qishloq xojaligi uchun ogit ishlab chiqariladi. Baliq moyi farmatsevtikada vitaminli dori hisoblanadi. Ozbekistonda baliqlar ichki suv havzalaridan ovlanadi. Zogora, oq amur, oqcha, xumbosh, oq sla, ilonbosh asosiy ovlanadigan baliqlar hisoblanadi.

Tabiiy sharoitda baliqlar uvildirigi va chavoqlari koplab nobud boladi. Shuning uchun baliqlar maxsus zavodlarda urchitiladi va malum davrgacha boqilib, song tabiiy suv havzalariga qoyib yuboriladi. Baliqlar tuxumi va yosh baliqchalami boshqa suv havzalariga kochirib otkazish mumkin. Masalan, Uzoq sharq daryolaridan rcspublikamizdagi suv havzalariga oq amur, xumbosh, ilonbosh kabi baliqlar olib kelib, iqlimlashtirilgan.

Baliqlarning kelib chiqishi. Baliqlarning qadimgi ajdodlari lansetnikka oxshash sodda tuzitgan xordalilar bolgan. Tarixiy rivojlanish davomida dastlabki xordalilardan juft suzgich qanotli hayvonlar paydo bolgan. Ular yirtqich hayot kechirishgan. Olja axtarib faol hayot kechirishi natijasida ularning nerv sistemasi va sezgi organlari rivojlana borgan. Shu yol bilan baliqlar kelib chiqqan.

Baliqlarning gavdasi yon tomondan yassilashgan; gavdasi bolimlari zr harakatsiz qoshilgan; tangachalar bilan qoplangan terisi shilimshiq bezlari ishlab chiqariladigan suvuqlik bilan hollanib turiladi. Ular uchta toq va 2 juft suzgichlari yordamida suzadi. Baliqlar togayli baliqlar va suyakli baliqlar sinflariga ajratiladi. Togayli baliqlarga akulalar va skatlar: suyakli baliqlarga bakra baliqlar, losossimonlar, rpsimonlr, panjaqanotlilar va boshqa turkumlar kiradi.
8.2.SUVDA HAMDA QURUQLIKDA YASHOVCHILAR SINFI



Siz ushbu bolimni oqib, suvda hamda quruqlikda yashovchilar tashqi va ichki tuzilishining suvda hamda quruqlikda yashsashga moslanish xususiyatlari, ularning payishi va rivojlanishi. xilma-xilligi, tabiatdagi ahamiyati togrisida asosiy tushunchalarga ega bolasiz.

Suvda hamda quruqlikda yashovchilar ilk bor quruqlikda yashashga otgan hayvonlar. Ular bilan kol baqasi misolida tanishamiz.

iYu`SC3 E 