 41-. Postembrional rivojlanish


Embrionning tuxumdan chiqishi yoki tug'ilishi bilan embrional rivojlanish davri tugaltanadi va postembrional rivojlanish davri boshlanadi. Postembrional rivojlanish to'g'ri yoki noto'g'ri (metamorfoz) bo'ladi.

To'g'ri rivojlanish (sudralib yuruvchilar, quslilar, sut emizuvchilar)da tuxumdan chiqqan yoki ona organizmidan tug'ilgan embrion voyaga etgan organizmlarga o'xshaydi, faqat kichik bo'ladi. Postembrional rivojlanishda embrion faqat o'sadi va jinsiy balog'atga etadi.

Nolo'g'ri (metamorfoz) rivojlanishda tuxumdan qurt (lichinka) chiqadi. Qurt voyaga etgan organizmdan tuzilishi jihatidan keskin farq qiladi. Qurl oziqlanadi, o'sadi va ma'lum muddat davomida qurt organlari voyaga etgan organizm organlari bilan almashinib boradi. Binobarin noto'g'ri rivojlanishda lichinka organlari o'rnida voyaga etgan organizmga xos organlar hosil bo'ladi.

Noto'g'ri postembrional rivojlanishni bir necha misollar yordamida ko'rib chiqamiz.

Assidiya(xordalilar tipi, lichinka  xordalilar kenja tipi)ning lichinkasi xordali hayvonlarning asosiy belgilarini: xorda, nerv nayi va halqumida jabra yoriqlarini o'zida mujassam qilgan bo'ladi (54-rasm). Qurt suvda erkin suzib yuradi, keyin suv tubidagi qattiqroq narsaga yopishib olib, metamorfozga uchraydi. Uning alohida dumi, xordasi muskullari yo'qolib ketadi, nerv nayi hujayralarga bo'linib fagositlarni hosil qiladi. Lichinkalarning nerv nayidan nerv tuguni hosil qilishda ishlirok etadigan, faqat ayrim hujayralar to'plamigina qoladi. Voyaga etgan assidiyaning tuzilishi umuman xordali hayvonlar tuzilishiga o'xshamaydi. Assidiya qurtining tuzilishi bu hayvonning kelib chiqishi erkin hayot kechiradigan xordalilar ekanligidan dalolat beradi.

Assidiyadagi metamorfozni yuzaga kelishining asosiy sababi o'troq holatda hayot kechirishga o'tish bilan bog'liqdir.

Amfibiyalarning lichinkalik bosqichi  itbaliqdir (55-rasm). Itbaliq ucbun jabra yoriqlari, yon chiziq, ikki kamerali yurak, bitta qon aylanish doirasini bo'lishi xosdir. Metamorfoz jarayonida qalqonsimon bez gormonlari ta'sirida dum va yon chiziq organlari yo'qoladi. O'pka va ikkita qon aylanish doirasi rivojlanadi. Itbaliq bir qator belgilari (yon chiziq, yurak tuzilishi, qon aylanish sistemasi, jabra yoriqlari) bilan baliqlarga o'xshab ketadi.



Noto'g'ri rivojlanish  metamorfozga hasharotlarning rivojlanishi ham misol bo'ladi (56-rasm). Qo'ng'iz kapalagining qurtlari tashqi tuzilishidan, hayot tarzi va yashash muhiti bilan voyaga etgan organizmlardan keskin farq qiladi. Ularning ajdodi halqali chuvalchanglarga o'xshab ketadi. Metamorfoz  hayot tarzi va yashash muhitini almashinishi bilan bog'liqdir.

Noto'g'ri rivojlanishning biologik ahamiyati shundan iboratki, bitta turning lichinkalari va voyaga yetgan individlari har xil sharoitda yashaganligi uchun ularning yashash joyi va oziq uchun o'zaro raqobati kuzatilmaydi. Faqat o'troq yoki parazit holda yashashga moslashgan organizmlarning qurtlari erkin harakat qilib, turning keng tarqalishiga yordam beradi.

Postembrional rivojlanish davri turli muddat davom etishi mumkin. Misol uchun tut ipakqurtining qurtlik davri 20-24 kun davom etadi. Voyaga etgan kapalagi esa 5-10 kun yashaydi. Baqaning lichinkasi itbaliq 2-3 oyda baqaga aylanadi. Voyaga etgan baqa bir necha yil yashaydi. Ko'pincha postembrional rivojlanish uzoq davom etadi. Odamlarda postembrional rivojlanish jinsiy balog'atga etish, balog'at va qarilik davrlariga bo'linadi.



Ostembrional rivojlanish o'sish bilan birga davom etadi. O'sish butun umr davomida hamda ma'lum muddat bilan chegaralangan o'ladi. Butun umri davomida o'sish o'simliklarda, lentasimon chuvalchanglar, ayrim mollyuskalar va baliqlarda kuzatiladi.

Ko'pchilik hayvonlar jinsiy balog'atga etgandan so'ng o'sishdan to'xtaydi. Odam 20  25 yoshda o'sishdan to'xtaydi. 

Embrionning tuxumdan chiqishi yoki tug'ilishi bilan embrional rivojlanish davri tugaltanadi va postembrional rivojlanish davri boshlanadi. Postembrional rivojlanish to'g'ri yoki noto'g'ri (metamorfoz) bo'ladi.

To'g'ri rivojlanish (sudralib yuruvchilar, quslilar, sut emizuvchilar)da tuxumdan chiqqan yoki ona organizmidan tug'ilgan embrion voyaga etgan organizmlarga o'xshaydi, faqat kichik bo'ladi. Postembrional rivojlanishda embrion faqat o'sadi va jinsiy balog'atga etadi.

Nolo'g'ri (metamorfoz) rivojlanishda tuxumdan qurt (lichinka) chiqadi. Qurt voyaga etgan organizmdan tuzilishi jihatidan keskin farq qiladi. Qurl oziqlanadi, o'sadi va ma'lum muddat davomida qurt organlari voyaga etgan organizm organlari bilan almashinib boradi. Binobarin noto'g'ri rivojlanishda lichinka organlari o'rnida voyaga etgan organizmga xos organlar hosil bo'ladi.

Noto'g'ri postembrional rivojlanishni bir necha misollar yordamida ko'rib chiqamiz.

Assidiya(xordalilar tipi, lichinka  xordalilar kenja tipi)ning lichinkasi xordali hayvonlarning asosiy belgilarini: xorda, nerv nayi va halqumida jabra yoriqlarini o'zida mujassam qilgan bo'ladi (54-rasm). Qurt suvda erkin suzib yuradi, keyin suv tubidagi qattiqroq narsaga yopishib olib, metamorfozga uchraydi. Uning alohida dumi, xordasi muskullari yo'qolib ketadi, nerv nayi hujayralarga bo'linib fagositlarni hosil qiladi. Lichinkalarning nerv nayidan nerv tuguni hosil qilishda ishlirok etadigan, faqat ayrim hujayralar to'plamigina qoladi. Voyaga etgan assidiyaning tuzilishi umuman xordali hayvonlar tuzilishiga o'xshamaydi. Assidiya qurtining tuzilishi bu hayvonning kelib chiqishi erkin hayot kechiradigan xordalilar ekanligidan dalolat beradi.

Assidiyadagi metamorfozni yuzaga kelishining asosiy sababi o'troq holatda hayot kechirishga o'tish bilan bog'liqdir.

Amfibiyalarning lichinkalik bosqichi  itbaliqdir (55-rasm). Itbaliq ucbun jabra yoriqlari, yon chiziq, ikki kamerali yurak, bitta qon aylanish doirasini bo'lishi xosdir. Metamorfoz jarayonida qalqonsimon bez gormonlari ta'sirida dum va yon chiziq organlari yo'qoladi. O'pka va ikkita qon aylanish doirasi rivojlanadi. Itbaliq bir qator belgilari (yon chiziq, yurak tuzilishi, qon aylanish sistemasi, jabra yoriqlari) bilan baliqlarga o'xshab ketadi.



Noto'g'ri rivojlanish  metamorfozga hasharotlarning rivojlanishi ham misol bo'ladi (56-rasm). Qo'ng'iz kapalagining qurtlari tashqi tuzilishidan, hayot tarzi va yashash muhiti bilan voyaga etgan organizmlardan keskin farq qiladi. Ularning ajdodi halqali chuvalchanglarga o'xshab ketadi. Metamorfoz  hayot tarzi va yashash muhitini almashinishi bilan bog'liqdir.

Noto'g'ri rivojlanishning biologik ahamiyati shundan iboratki, bitta turning lichinkalari va voyaga yetgan individlari har xil sharoitda yashaganligi uchun ularning yashash joyi va oziq uchun o'zaro raqobati kuzatilmaydi. Faqat o'troq yoki parazit holda yashashga moslashgan organizmlarning qurtlari erkin harakat qilib, turning keng tarqalishiga yordam beradi.

Postembrional rivojlanish davri turli muddat davom etishi mumkin. Misol uchun tut ipakqurtining qurtlik davri 20-24 kun davom etadi. Voyaga etgan kapalagi esa 5-10 kun yashaydi. Baqaning lichinkasi itbaliq 2-3 oyda baqaga aylanadi. Voyaga etgan baqa bir necha yil yashaydi. Ko'pincha postembrional rivojlanish uzoq davom etadi. Odamlarda postembrional rivojlanish jinsiy balog'atga etish, balog'at va qarilik davrlariga bo'linadi.



Ostembrional rivojlanish o'sish bilan birga davom etadi. O'sish butun umr davomida hamda ma'lum muddat bilan chegaralangan o'ladi. Butun umri davomida o'sish o'simliklarda, lentasimon chuvalchanglar, ayrim mollyuskalar va baliqlarda kuzatiladi.

Ko'pchilik hayvonlar jinsiy balog'atga etgandan so'ng o'sishdan to'xtaydi. Odam 20  25 yoshda o'sishdan to'xtaydi. 

Embrionning tuxumdan chiqishi yoki tug'ilishi bilan embrional rivojlanish davri tugaltanadi va postembrional rivojlanish davri boshlanadi. Postembrional rivojlanish to'g'ri yoki noto'g'ri (metamorfoz) bo'ladi.

To'g'ri rivojlanish (sudralib yuruvchilar, quslilar, sut emizuvchilar)da tuxumdan chiqqan yoki ona organizmidan tug'ilgan embrion voyaga etgan organizmlarga o'xshaydi, faqat kichik bo'ladi. Postembrional rivojlanishda embrion faqat o'sadi va jinsiy balog'atga etadi.

Nolo'g'ri (metamorfoz) rivojlanishda tuxumdan qurt (lichinka) chiqadi. Qurt voyaga etgan organizmdan tuzilishi jihatidan keskin farq qiladi. Qurl oziqlanadi, o'sadi va ma'lum muddat davomida qurt organlari voyaga etgan organizm organlari bilan almashinib boradi. Binobarin noto'g'ri rivojlanishda lichinka organlari o'rnida voyaga etgan organizmga xos organlar hosil bo'ladi.

Noto'g'ri postembrional rivojlanishni bir necha misollar yordamida ko'rib chiqamiz.

Assidiya(xordalilar tipi, lichinka  xordalilar kenja tipi)ning lichinkasi xordali hayvonlarning asosiy belgilarini: xorda, nerv nayi va halqumida jabra yoriqlarini o'zida mujassam qilgan bo'ladi (54-rasm). Qurt suvda erkin suzib yuradi, keyin suv tubidagi qattiqroq narsaga yopishib olib, metamorfozga uchraydi. Uning alohida dumi, xordasi muskullari yo'qolib ketadi, nerv nayi hujayralarga bo'linib fagositlarni hosil qiladi. Lichinkalarning nerv nayidan nerv tuguni hosil qilishda ishlirok etadigan, faqat ayrim hujayralar to'plamigina qoladi. Voyaga etgan assidiyaning tuzilishi umuman xordali hayvonlar tuzilishiga o'xshamaydi. Assidiya qurtining tuzilishi bu hayvonning kelib chiqishi erkin hayot kechiradigan xordalilar ekanligidan dalolat beradi.

Assidiyadagi metamorfozni yuzaga kelishining asosiy sababi o'troq holatda hayot kechirishga o'tish bilan bog'liqdir.

Amfibiyalarning lichinkalik bosqichi  itbaliqdir (55-rasm). Itbaliq ucbun jabra yoriqlari, yon chiziq, ikki kamerali yurak, bitta qon aylanish doirasini bo'lishi xosdir. Metamorfoz jarayonida qalqonsimon bez gormonlari ta'sirida dum va yon chiziq organlari yo'qoladi. O'pka va ikkita qon aylanish doirasi rivojlanadi. Itbaliq bir qator belgilari (yon chiziq, yurak tuzilishi, qon aylanish sistemasi, jabra yoriqlari) bilan baliqlarga o'xshab ketadi.



Noto'g'ri rivojlanish  metamorfozga hasharotlarning rivojlanishi ham misol bo'ladi (56-rasm). Qo'ng'iz kapalagining qurtlari tashqi tuzilishidan, hayot tarzi va yashash muhiti bilan voyaga etgan organizmlardan keskin farq qiladi. Ularning ajdodi halqali chuvalchanglarga o'xshab ketadi. Metamorfoz  hayot tarzi va yashash muhitini almashinishi bilan bog'liqdir.

Noto'g'ri rivojlanishning biologik ahamiyati shundan iboratki, bitta turning lichinkalari va voyaga yetgan individlari har xil sharoitda yashaganligi uchun ularning yashash joyi va oziq uchun o'zaro raqobati kuzatilmaydi. Faqat o'troq yoki parazit holda yashashga moslashgan organizmlarning qurtlari erkin harakat qilib, turning keng tarqalishiga yordam beradi.

Postembrional rivojlanish davri turli muddat davom etishi mumkin. Misol uchun tut ipakqurtining qurtlik davri 20-24 kun davom etadi. Voyaga etgan kapalagi esa 5-10 kun yashaydi. Baqaning lichinkasi itbaliq 2-3 oyda baqaga aylanadi. Voyaga etgan baqa bir necha yil yashaydi. Ko'pincha postembrional rivojlanish uzoq davom etadi. Odamlarda postembrional rivojlanish jinsiy balog'atga etish, balog'at va qarilik davrlariga bo'linadi.



Ostembrional rivojlanish o'sish bilan birga davom etadi. O'sish butun umr davomida hamda ma'lum muddat bilan chegaralangan o'ladi. Butun umri davomida o'sish o'simliklarda, lentasimon chuvalchanglar, ayrim mollyuskalar va baliqlarda kuzatiladi.

Ko'pchilik hayvonlar jinsiy balog'atga etgandan so'ng o'sishdan to'xtaydi. Odam 20  25 yoshda o'sishdan to'xtaydi. 
