6 33-.Baliqlarning xilma-xilligi: togayli baliqlar sinfi


Baliqlarning yashash muhitiga moslashishi. Sayyoramizdagi suv havzalari son-sanoqsiz va nihoyatda xilma-xildir. Turli suv havzalarida yashash sharoiti har xil boladi. Hatto bitta suv havzasining turli qismida ham sharoit bir xil bolmaydi. Yashash sharoiti va oziq tarkibining xilma-xilligi, ozaro raqobat, dushmanlariing kop bolishi baliqlar tuzilishi va fe1-atvorining turlicha bolishiga olib kelgan. Shuning uchun ham dengiz tubida yashovchi baliqlar sekin harakatlanadi, tanasi yassi bolganidan yirtqich hayvonlar ularni sezmaydi. Rang-barang marjon riflari orasida hayot kechiradigan baliqlarning rangi ham xilma-xil va chiroyli boladi. Dengiz va okeanlarning juda chuqur joyida yashaydigan baliqlarning yogdu taratadigan azolari boladi. Suvning yuza qismida, ayniqsa ochiq dengizlarda yashaydigan baliqlarning muskullari va suzgichlari, xususan dum suzgichi kuchli rivojlanganligidan ular tez suzadi. Gavdasining suyri shakli esa suzishni osonlashtiradi.

Skeletining tuzilish xususiyatlariga kora baliqlar togayli va suyakli baliqlar sinfiga bolinadi.

Togayli baliqlar sinfi. Togayli baliqlarning skeleti togaydan iborat bolib, jabra qopqoqlari va suzgich pufaklari bolmaydi. Jabra yoriqlari 5-7 juft boladi. Togayli baliqlar akulalar va skatlar turkumini oz ichiga oladi.

Akulalar turkumi. Akulalar ancha yirik, tanasi torpedasimon, dum suzgichi juda kuchli rivojlangan (66-rasm). Terisini qoplab turgan tangachalari haqiqiy suyakli baliqlamikidan batamom farq qiladi. Ularning tangachalari qalin plastinkachalardan iborat bolib, har qaysi tangacha ustida sirtdan emal bilan qoplangan tishsimon osimtasi boladi. Akula jagida bunday osimtalar tishlarga aylanadi. Barcha umurtqali hayvonlar, shu jumladan odamlarning tishlari ham akulalarnikiga oxshash tuzilgan. Akulaiar juda serharakat yirtqich baliqlar bolib, ancha yirik hayvonlarga, shu jumladan chomilayotgan odamga ham hujum qiladi. Kopchilik akulalar tirik tugadi, bazi turlari tuxum qoyib kopayadi.



66-rasm. Togayli baliqlar:

1 - akula; 2 - dengiz tulkisi - skal baliq; 3 - tikandum skat.

Akulalarning kattaligi har xil bolgan 250 turi malum. Ular orasida uzunligi 40 - 45 sm boigan tikanli akula eng kichigi, uzunligi 15 m keladigan gigant akula yoki 18 m ga yetadigan kit akulasi eng yirik hisoblanadi. Lekin bunday bahaybat akulalaraing tishlari juda mayda bolib, ular mayda qisqichbaqasimonlar va baliqlar bilan oziqlanadi.

Skatlar turkumi. Skatlarning tanasi yassi, rombsimon yoki disksimon bolib, suv tubida yashashga moslashgan. Dum suzgichi ingichka xivchinga aylangan. Skatlar yassi tanasi bilan tutashib ketgan kokrak suzgich qanotlarini tolqinsimon tebratib asta-sekin suzadi. Ayrim skatlarning maxsus himoyalanish azosi, masalan, dumining asosida zaharli shilimshiq modda bilan qoplangan tikani boladi. Tropik dengizlarda uchraydigan elektr skatlarda 70 Vt kuchlanishli elektr zaryadi hosil qiladigan azosi ham boladi. Skadar zaharli nayzasi yoki elektr zaryadi yordamida oz oljasini falajlaydi yoki dushmanini qochishga majbur qiladi.

Skatlar boshqa kopchilik togayli baliqlar singari tirik tugadi. Ular kam pushtli bolib, bitta urgochi skat 1-3 dan 20 - 30 gacha nasl beradi. Kopchilik skatlar dengiz tubidagi molluskalar bilan oziqlanadi. Faqat eng yirik, bahaybat manta suv qaridagi mayda qisqichbaqasimonlar va baliqchalar bilan oziqlanadi.

Skatlarning 350 ga yaqin turi mavjud. Bazi turlari vttaminli yogi uchun ovlanadi.



Baliqlar suvda yashashga turlicha moslanishgan. Suv qarida yashovchi baliqlar tez harakatianadi, tanasi suyri shaklida; suv tubida sekin harakatlanadigan baliqlar tanasi yapaloq; korall riflari orasida yashaydigan baliqlar tanasi rangfi.

Togayli baliqlar skeleti togaydan iborat; jabra qopqoqlari va suzgich pufagi bolmaydi. Ular akulalar va skatlarga ajratiladi.

Akulalar yirik, dum suzgichi kuchli rivojlangan, teri tangachalari emal bilan qoplangan, qalin va yirik boladi

Skatlar  tanasi yassi; suv tubida yashaydi; dum suzgichlari xivchinga aylangan; kokrak suzgichlari tanasi bilan tutashib ketadi.


slg`SC3 B5 