q X bob. ICHKI SEKRETSIYA BEZLARI

35- . Ichki sekretsiya bezlari haqida umumiy tushuncha

? Funksiyasi va ahamiyati
Odam organizmida uch xil bez boladi: 1. Tashqi sekretsiya bezlariga teridagi ter, yog, sut, solak (quloq oldi, tilosti va jagosti) hamda meda va ichak shilliq qavatidagi shira ajratuvchi bezlar kiradi. Bularda ishlab chiqariladigan suyuqliklar tashqi muhitga chiqariladi. Shuning uchun bu bezlar tashqi sekretsiya bezlari deb ataladi.
Ichki sekretsiya bezlari. Bular odam tanasining turli qismlarida joylashgan bolib, ularda ishlab chiqariladigan suyuqliklar organizmning ichki muhitiga, yani qon va limfaga quyiladi. Shuning uchun bu bezlar ichki sekretsiya bezlari deb ataladi. Ichki sekretsiya bezlariga gipofiz, epifiz, qalqonsimon, qalqon orqa, ayrisimon, buyrakusti bezlari kiradi.
Aralash bezlar. Bularning toqimasi ikki qismdan iborat bolib, bir qismida ishlab chiqariladigan suyuqlik xuddi tashqi sekretsiya bezlariga oxshab tashqi muhitga chiqariladi, ikkinchi qismida ishlab chiqariladigan
Gipofiz bezidan somatotrop gormon kop ishlab chiqqanda odam boyining normadan ortiqcha osishi  gigantizm, bu gormon kam hosil bolganda boy osmay qolishi  nanizm holatining korinishi. Suyuqlik esa xuddi ichki sekretsiya bezlari singari organizmning ichki muhitiga, yani qon va limfaga quyiladi. Aralash bezlarga medaosti va jinsiy bezlar kiradi (53- rasm).
Ichki sekretsiya bezlari odam tanasining turli qismlarida joylashgan bolib, ularda ishlab chiqariladigan suyuqlik gormon deb ataladi. Bezlarda ishlab chiqariladigan gormon bevosita bezning toqimasidan otayotgan qon va limfaga quyiladi.
Ichki sekretsiya bezlarida ishlab chiqariladigan gormonlar nihoyatda oz miqdorda, yani grammning milliard qismiga teng. Ammo shunga qaramay, ular odam organizmidagi barcha moddalar alma-shinuvi jarayonlarida muhim ahamiyatga ega. Ichki sekretsiya bezlarining hammasi birga qoshilgan holda organizmning endokrin sistemasini tashkil etadi. Bu bezlar odam tanasining turli qismlarida joylashgan bolsa ham, ularning funksiyasi bir-biriga chambarchas bogliq.
Gipofiz bezi noxatsimon, massasi 0,5 - 0,6 g ga teng bolib, bosh miyaning ostki sohasida, kalla suyagining turk egarchasi deb atalgan qismida joylashgan.Gipofiz uch bolakdan iborat: oldingi, oraliq va orqa bolaklar (54- rasm).
Gipofizning oldingi bolagidan somatotrop va boshqa xil gormonlar ajraladi. Bu gormon bolalar va osmirlarning osishini, rivojlanishini, organizmda oqsillar sintezlanishini boshqaradi. Bazi sabablarga kora bolalar va osmirlarda bu gormon kop ishlab chiqarilsa, boy normadan ortiq osib ketadi. Bu holatga gigantizm, bunday odam esa gigant deb ataladi. Agar bu gormon kamroq ishlab chiqarilsa, boy osishi sekinlashadi, bunday holga nanizm deyiladi (55- rasm). Bunday boyi past odam gipofizar pakana deyiladi. Ularning boyi past bolsa ham aqliy faoliyati normal boladi. Boy osishi toxtagan katta odamlarda somatotrop gormoni kop ishlab chiqarilsa, akromegaliya kasalligi sodir boladi. Bunda odamning burni, labi, iyagi, tili, qol va oyoq panjalarining hajmi kattalashadi.
Shuni alohida takidlash kerakki, gipofiz organizmdagi barcha ichki sekretsiya bezlarining ishini tartibga soluvchi hukmron bez bolishi bilan birga, uning funksiyasi markaziy nerv tizimi tomonidan, yani oraliq miyada joylashgan gipotalamusdan ajraladigan neyrogormonlar orqali boshqariladi.
Epifiz bezi bosh miyaning asosida, yani orta miya sohasida joylashgan bolib, uning massasi 0,2 g. Unda melatonin gormoni ishlab chiqariladi. Bu gormon gipofizning oraliq bolagidan ajraladigan intermidin gormoni singari, odam organizmida pigment almashinuvini boshqarishda ishtirok etadi.


mJdaSC% f 