 27-.Hasharotlarning ahamiyati va kelib chiqishi


Hasharotlarning tabiatda va inson hayotidagi ahamiyati. Tabiatda kopchilik hayvonlar va osimliklarning hayoti hasharotlar bilan bogliq. Hasharotlar qaldirgochlar, qizilishtonlar, chittaklar va boshqa qushlar. sutemizuvchilardan korshapalaklar va tipratikanlar, deyarli kopchilik kaltakesaklar, suvda ham quruqlikda yashovchilar, bir qancha baliqlarning asosiy ozigi hisoblanadi. Hatto hasharotlar orasida ham boshqa hasharotlar bilan oziqlanadigan yirtqichlari kop uchraydi. Bir qancha donxor qushlar ham oz bolalarini hasharotlar bilan boqadi.

Olaksaxor va gongxor qongizlar, kopchilik pashshalarning qurtlari hayvonlarning murdasi va tezagi bilan oziqlanadi. Osimlik qoldiqlari bilan oziqlanadigan hasharotlar esa ularning chirishini tezlashtiradi. Hayvon va osimlik qoldiqlari bilan oziqlanadigan hasharotlar yer yuzini ifloslanishdan saqlaganligi tufayli ular tabiyiy sanitarlar deyiladi.





Kopchilik gulli osimliklar hasharotlar yordamida changlanganida mol hosil beradi. Deyarli barcha burchoqdoshlar, kopchilik qoqidoshlar, gulxayridoshlar, atirguldoshlar, piyozlguldoshlar, loladoshlar va poliz ekinlari hasharotlar yordamida changlanadi. Tukli arilar beda va sebarganing asosiy changlaluvchisi hisoblanadi. Grechixa, kungaboqar va anjir yovvoyi arilar yordamida changlanadi.




Osimliklarning zararkunanda hasharotlari. Ayrim hasharotlar soni juda kopayib ketishi tufayli ekinlarga katta ziyon yetkazadi. Zararkunanda hasharotlar royxatiga hasharotlarning 700 dan ortiq turi kiritilgan. Donli ekinlarga osiyo chigirtkasi va xasva, sabzavot va poliz ekinlariga shiralar, mevalarga olma qurti (54-rasm), gozaga goza tunlami, kartoshkaga kolorado qongizi (55-rasm) katta ziyon keltiradi.

Omborlarda saqlanayotgan oziq-ovqat mahsulotlariga mita qongizi katta zarar yetkazadi. Mita va uning lichinkasi donlarnitig ichki qismini yeb bitiradi. Xonadonlarda xona kuyasi kapalagining qurti jun va jundan toqilgan kiyim-kechaklarni buzadi.

Parazit va kasal tarqatuvchi hashoratlar. Bitlar va burgalar (56-rasm) turkumiga mansub barcha hasharotlar, kopchilik chivinlar, ayrim pashshalar, toshak qandalalari odam va hayvonlar qonini sorib, bezovta qiladi. Qon soruvchi hasharotlar, shuningdek, pashshalar bir qancha kasalliklami tarqatadi. Bitlar terlama, kalamush burgasi olat, bezgak chivini bezgak kasalligini odamlarga yuqtiradi. Uy pashshalari oziq-ovqat va idish-tovoqlar orqali ichburug, sargayma va sil kabi kasalliklarni tarqatadi.



Zarakunanda hasharotlarga qarshi biologik kurash. Biologik kurash zaraikurandalarga qarshi ularning kushandalaridan toydalanishdan iborat. Zararkuranda hasharotlarga qarshi kurashda yirtqich xonqizi qongizi, tillakoz, yaydoqchilardan trixogramma, gabrobrakon, inkarziya, hasharotxor hayvonlar (qushlar, sutemizuvchilar, baqalar)dan foydalaniladi. Buning uchun biologik fabrikalarda yirtqich va parazit hasharotlar suniy kopaytirilib, dalalarga tarqatiladi.

Biologik kurashning yana bir usuli ekin ekiladigan maydonlarda qulay sharoit yaratish bilan foydali hayvonJarni jalb qilish va ular sonini kopaylirishdan iborat. Bu usul zaharli kimyoviy inoddalarai qollashni cheklash, almashlab ekishni joriy etish va foydali hayvonlarni himoya qilish orqali amalga oshiriladi.

Bogimoyoqli larning kelib chiqishi. Bogimoyoqlilarning ajdodlari tuban tuzilgan halqali chuvalchanglar hisoblanadi. Trilobitlar halqali chuvalchanglar bilan bogimoyoqlilar ortasidagi oraliq hayvonlar hisoblanadi. Ularning tuzilishi kop tukli halqalilarga oxshash bolib, har bir tana bogimida bir juftdan bir hil tuzilgan oyoqlari boladi. Tarixiy rivojlanish jarayonida halqali chuvalchanglarning suzgich osimtalari oyoqlarga aylangan; yupqa terisi qalinlashib, xitin qoplagichni hosil qilgan. Ana shu yol bilan halqali chuvalchanglardan sodda tuzilgan qadimgi bogimoyoqlilar - trilobilasimonlar, ulardan qisqichbaqasimonlar va orgimchaksimonlar, hasharotlarning esa qisqichbaqasimonlardan paydo bolganligi taxmin qilinadi.



Bogimoyoqlilar tanasi qattiq xitin post bilan qoplangan. Xitin post organlar uchun tashqi tayanch skelet hisoblanadi. Bogimoyoqlilar tanasi va oyoqlari bogimlarga bolingan. Ular xitin postini tashlab, yani tullash orqali osadi. Bogimoyoqlilarning 1.5 mln ga yaqin turi malum. Ular qisqichbaqasimonlar, orgirnchaksimonlar, hasharotlar sinflariga bolinadi. Bogimoyoqlilar halqali chuvalchanglar bilan birga bitta umumiy ajdoddan kelib chiqqan.

Hasharatlar tanasi bosh, kokrak va qorin bolimlaridan iborat. Boshida bir juftdan moylovlari bor. Murakkab kozlari va ogiz organlari; kokrugida 3 juft oyoqlari va ustki juft qanotlari joylashgan. Traxeya orqali natas oladi; qon aylanish sistemasi soddalashgan. Qoni kislorod tashimaydi, ayirish organlari -malpigi naychaluri. Nerv sistemasi va xulq-atvori murakkab; eshitish, hid bilish, tam bilish, ovoz chiqarish organlari rivojlangan. Hasharotlar chala ozgarish va toliq ozgarish orqali rivojlanadi.

Qgw`SC3  