 30- . Energiya almashinuvi
? Sarflanishi, ahamiyati
Moddalar almashinuvida, yani oqsillar, yogiar va uglevodlarning kislorod bilan oksidlanib parchalanishi natijasida energiya hosil boladi. Bu energiya organizmda barcha flziologik jarayonlarning toxtovsiz davom etishi uchun sarflanadi. Jumladan, yurak, opka, jigar, buyrak, meda-ichaklar, tana muskullari hamda boshqa toqima va organlarning ish bajarishini, yoshlarda esa osish va rivojlanishning normal otishini taminlaydi.
Oziq moddalar parchalanishidan hosil boladigan energiyaning uchdan ikki qismi toqima va organlar hayotiy jarayonlarining normal otishi va ish bajarishi uchun, uchdan bir qismi esa tana haroratining doimiyligini taminlash uchun sarflanadi.
Energiya sarfi. Odam organizmida kecha-kunduz davomida sarflanadigan energiya uch qismdan iborat:
1. Asosiy moddalar almashinuvini taminlash uchun sarflanadigan energiya. Bu energiya ertalab  nahorda va kechasi odam qimirlamay yotgan vaqtda nafas olishi, yuragi, buyraklari, jigari va boshqa hayotiy muhim organlari normal ishlab turishini taminlash uchun sarflanadi. Tana massasi 70 kg bolgan odam uchun bir kecha-kunduzda asosiy moddalar almashinuvini taminlashga sarflanadigan energiya miqdori 1680 kkal ga teng.
2. Ovqatni hazm qilishga sarflanadigan energiya. Istemol qilingan ovqatni hazm qilish uchun meda-ichaklar, jigar, rnedaosti bezi kabi organlarning ishi kuchayadi va ular energiya sarflaydi.
3. Odam bir kecha-kunduzda bajaradigan ishiga sarflanadigan energiya. Bu energiyaning miqdori har bir odamning kasbiga, kop yoki oz harakatlanishiga bogiiq. Aqliy mehnat bilan shugullanuvchilar kam energiya sarflaydi. Jismoniy mehnat bilan shugullanuvchilar, sportchilar kop energiya sarflaydi.
Soglom, katta yoshli odamda bir kecha-kunduzlik ovqatdan hosil boladigan energiya rhiqdori sarflanadigan energiya miqdoriga teng bolishi kerak. Organizmda hosil boladigan energiya miqdori sarflanadigan energiya miqdoriga nisbatan kop bolsa, odam semiradi. Aksincha, istemol qilingan ovqatdan hosil boladigan energiya sarflanadigan energiyaga nisbatan kam bolsa, odam tanasidagi yog parchalanib, energiya hosil qiladi, Bunday jarayon bir necha kun, hafta davom etsa, odam ozadi.
Shuni takidlash lozimki, yoshlarda istemol qilingan ovqatdan hosil boladigan energiya miqdori sarflanadigan energiyaga nisbatan koproq bolishi lozim. Chunki malum miqdordagi energiya yosh organizmning osishi va rivojlanishi uchun sarflanadi.
Odam organizmida sarflangan energiya miqdorini aniqlashning bir necha usullari mavjud. Shulardan, asosan, ikkitasi, yani vositasiz va vositali kalorimetriya usullari koproq qollaniladi.
Ratsional ovqatlanish. Odamning soglom va baquvvat bolishida, yoshlarning normal osishi va rivojlanishi, ish qobiliya-tining yaxshi bolishida ratsional ovqatlanish muhim ahamiyatga ega. Ovqat odam organizmida ikkita muhim funksiyani bajaradi:
1. Ovqatning energetik funksiyasi, yani ovqat moddalari organizmda kislorod yordamida oksidlanib, energiya hosil qiladi va bu energiya toqima hamda organlarning normal ishlashi, tana harorati doimiyligini taminlash, odamning harakatlanishi, ish bajarishi uchun sarflanadi.
2. Ovqatning plastik funksiyasi shundan iboratki, uning tarkibidagi moddalar, ayniqsa, oqsil hujayra va toqimalarning tarkibiy qismiga kiradi, yani hujayralarning eskirgan qismlari yangilanishini va hujayralar bolinib kopayishini taminlaydi.
Ratsional ovqatlanish qoidalari. Ovqatlanishning ilmiy asosda ratsional tashkil etilishi uchta qoidaga asoslanadi:
1. Ovqatlanishning miqdor qoidasi. Bir kecha-kunduzgi ovqatdan organizmda hosil boladigan energiya miqdori sarflanadigan energiya miqdoriga teng bolishi kerak.
2. Ovqatlanishning sifat qoidasi. Bir kecha-kunduzgi ovqat tarkibidagi oqsillar, yogiar va uglevodlar, mineral tuzlar, suv, vitaminlarning miqdori odam organizmining shu moddalarga bolgan ehtiyojini qondirishi kerak.
3. Ovqatlanishning uchinchi qoidasi ovqatlanish rejimidir. Bir kecha-kunduzgi ovqat miqdori tort qismga bolingan holda istemol qilinishi kerak. Masalan, maktab oquvchilarining ovqatlanish rejimi ularni ertalabki yoki kechki smenada oqishiga qarab quyidagicha tashkil etilishi mumkin:
? ertalabki nonushta  bir kecha-kunduzgi ovqat kaloriyasining 25-30 % ini tashkil etadi (soat 7-7.30 da);
? tushki ovqat  bir kecha-kunduzgi ovqat kaloriyasining 35 40 % ini tashkil etishi kerak (ertalab oqiydiganlar uchun maktabdan keyin, yani soat 1415 da; kunning ikkinchi yarmida oqiydiganlar uchun soat 1212.30 da);
? kechki ovqat  bir kecha-kunduzgi ovqat kaloriyasining 15-20 % ini tashkil etadi (coat 19-20.00 da).
Yuqorida korsatilgan uch marta asosiy ovqatlanishdan tashqari, qoshimcha ovqatlanish ham kozda tutiladi. Bu bir kecha-kunduzgi ovqatning 10-15 % ini tashkil etadi. .

syz`SC%  