. 29- . Vitaminlar
? Turlari, vazifasi
Vitaminlar biologik faol moddalar bolib, organizmda moddalar almashinuvida qatnashadi. Rus olimi N.I. Lunin (18531938) 1880-yilda himoya qilgan doktorlik dissertatsiyasida vitaminlar hayvonlar organizmi uchun muhim modda ekanligini birinchi bolib isbotladi. Uning xulosasiga kora, ovqat tarkibida oqsillar, yoglar, uglevodlar, tuzlar va suvdan tashqari, alohida moddalar ham boiadi, bularsiz organizm yashashi mumkin emas, deyilgan edi. Keyinchalik bu nomalum muhim moddalar 1912- yilda K. Funk tomonidan vitaminlar deb nomlandi (vita  hayot degan manoni bildiradi).
Vitaminlarning 40 dan ortiq turi bolib, ularning har biri odam organizmida muhim fiziologik vazifani bajaradi. Agar odam organizmida biror vitamin mutlaqo yoqolsa, avitaminoz, uning miqdori kamaysa, gipovitaminoz, meyoridan ortib ketsa, gipervitaminoz deb ataladi. Bu holatlarning har qaysisida oziga xos xastalik belgilari paydo boladi. Masalan, gipovitaminoz A, gipovitaminoz B, gipovitaminoz  va hokazo.
Vitaminlar suvda va yogda eriydigan guruhlarga bolinadi. Suvda eriydigan vitaminlar  Bp B2, B6, B12, PP va  Yogda eriydigan vitaminlar  A, D, E, K.
A vitamini hayvon va odam organizmining osishi va rivojlanishida, hujayralarning bolinib kopayishida, epiteliy toqimasining (terining ustki qavati, nafas yollari, ovqat hazm qilish organlarining ichki shilliq qavati) funksional holatini normal saqlashda, koz otkirligining yaxshi bolishini taminlashda muhim ahamiyatga ega.
Organizmda bu vitamin yetishmaganda teri quruqlashib yori-ladi, nafas yollari va oshqozon-ichak ichki qavatining yalligla-nish kasalliklari yuzaga keladi. Korish otkirligi pasayadi, ayniq-sa, odam qorongida yaxshi kora olmaydi. Bolalar va osmirlar orga-nizmining osishi va rivojlanishi susayadi. A vitamini baliq yogida, sariyogda, tuxum sarigida, jigarda, sabzi, qizil qalampir, orik tarkibida kop boiadi.
 guruh vitaminlarga B, (tiamin), B2 (riboflavin), B6, B|2, B|5 va boshqalar kiradi.
B, vitamini (tiamin) markaziy nerv sistemasida qozgalish va tormozlanish jarayonlari normal otishida, odamning aqliy faoliyati yaxshi bolishida muhim orin tutadi. Agar u kundalik ovqat tarkibida yetarli miqdorda bolmasa, odamda gipovitaminoz B, kasalligi yuzaga keladi. Buning belgilari oyoq-qol muskullarining uvishib ogrishi, holsizlik, tez charchash, odamning aqliy faoliyati pasayishi, yani ozlashtirish, esda saqlash, etiborni muhim masalaga jalb etish kabi qobiliyatlarning pasayishidir. U arzimagan narsaga jahli chiqadigan bolib qoladi. Bu vitamin uzoq muddat davomida yetishmasa, avitaminoz B,, yani beri-beri degan kasallik yuzaga keladi. Bunda nerv sistemasidagi ozgarish oqibatida nerv tolalari falajlanadi, terida sezuvchanlik oldiniga kuchayadi, songra yoqoladi, qo1-oyoq muskullarining harakati kuchsizlanadi. Odam oyogini yaxshi kotara olmaydi va u qadamini kalta-kalta, xuddi oyogiga kishan solingan odamga oxshab bosadi. Bu vitamin guruch postlogida, bugdoy non, loviya, noxat, tuxum sarigi, yongoq, mol jigari tarkibida boladi.
 vitamini (askorbin kislota) moddalar almashinuvida, ay-niqsa oqsillar va uglevodlar almashinuvida muhim orin tutadi. Uning yetishmasligi tufayli singa kasalligi yuzaga keladi. Bu kasallik odamda umumiy holsizlik, tez charchash, milklarning shishib, bosha-shib qolishi, tishlarning qimirlab tushib ketishi, tish chotka bilan tozalanganda milk qonashi kuzatiladi. Bu vitamin hol mevalarda, kokatlarda, sabzavotlarda, ayniqsa, limon, apelsin, mandarin, karam, pomidor, piyoz tarkibida kop boiadi.
D vitamini organizmda kalsiy va fosfor almashinuvi normal otishida ishtirok etadi. U ayniqsa, ikki-uch yoshgacha bolgan bolalar suyagining togri shakllanishi, osishi va rivojlanishida katta ahamiyatga ega. Bu vitamin yetishmasligi natijasida yosh bolalarda raxit kasalligi yuzaga keladi. D vitamini baliq yogida, tuxum sarigida, sut va sutmahsulotlarida kop boladi. U quyoshning ultrabinafsha nurlari tasirida odam terisida ham hosil boladi. Bolalarni ochiq havoda chiniqtirish raxit kasalligining oldini olishda muhim ahamiyatga ega.

nig`SC% s 