^ VII bob. MODDALAR VA ENERGIYA ALMASHINUVI
28- . Moddalar va energiya almashinuvi haqida iimiimiy tushuncha
Odam tashqi muhitdan ovqat va suv qabul qilishi, organizmda uning ozgarishi, hazm qilinishi, hosil bolgan qoldiq moddalarning tashqi muhitga chiqarilishi moddalar almashinuvi deb ataladi. Ovqat tarkibidagi organik moddalarning kimyoviy, mexanik, termik ozgarishi natijasida ulardagi potensial energiya issiqlik, mexanik va elektr energiyasiga aylanadi. Hosil bolgan energiya hisobiga toqimalar va organlar ish bajaradi, hujayralar kopayadi, ularning eskirgan tarkibiy qismlari yangilanadi, yosh organizm osadi va rivojlanadi. Ana shu energiya hisobiga odam tana haroratining doimiyligi taminlanadi.
Assimilatsiya va dissimilatsiya jarayonlari. Moddalar almashinuvi assimilatsiya va dissimilatsiya jarayonlarining birligidir. Odam organizmida tashqi muhitdan qabul qilingan moddalarning hujayralar tomonidan ozgartirilishi, yani oddiyroq kimyoviy moddalardan murakkabroq kimyoviy moddalar hosil boiishi assimilatsiya deyiladi (assimulo-oxshataman). Bu jarayon natijasida hujayralar kopayadi, ayniqsa yosh organizmning osishi va rivojlanishi taminlanadi.
Hujayralar tuzilmasi, jumladan, oqsil birikmalar tarkibiga kiradigan moddalarning parchalanishi, yemirilishi dissimilatsiya deyiladi (dissimulooxshamaydigan qilaman).
Oqsillar almashinuvi. Oqsillar murakkab molekular organik birikma bolib, odam organizmi hayotida muhim ahamiyatga ega.
Oqsillar quyidagi muhim funksiyalarni bajaradi: plastik funksiya  oqsillar odam organizmining barcha hujayralari tarkibiga kiradi; energetik funksiya  kislorod ishtirokida oksidlanib energiya hosil qiladi. 1 g oqsil oksidlanib parchalanganda 4,1 kkal energiya hosil qiladi.
Oqsillar aminokislotalardan tuzilgan. Aminokislotalar tarkibiga kora sifatli va sifatsiz oqsillar boladi. Sifatli oqsillar hayvon va parranda mahsulotlarida boladi: gosht, baliq, tuxum, sut va sut mahsulotlari. Sifatsiz oqsillar osimlik mahsulotlarida boiadi: guruch, noxat, loviya, bugdoy, kartoshka, makkajoxori va boshqalar.
Bolalar va osmirlar organizmining normal osishi va rivojlanishi uchun ularning kundalik ovqati tarkibida sifatli oqsillar yetarli miqdorda bolishi kerak.
Yoglar almashinuvi. Yogiar ham oqsillarga oxshash odam organizmida plastik va energetik ahamiyatga ega. 1 g yog organizmda kislorod tasirida oksidlanib, 9,3 kkal energiya ajratadi. Yogiar ikki xil boiadi: hayvon yogiari va osimlik moylari.
Uglevodlar almashinuvi. Uglevodlar odam organizmida, asosan, energiya manbayi boiib hisoblanadi. Ayniqsa, jismoniy ish bajarganda ular birinchi bolib parchalanadi va hujayra-toqimalarni, ayniqsa, muskullar faoliyati uchun zarur boigan energiya bilan taminlaydi. 1 g uglevod kislorod tasirida parchalanib, 4,1 kkal energiya ajratadi. Uglevodlar, asosan, osimliklardan olinadigan ovqat mahsulotlarida kop boladi (non, kartoshka, mevalar, qovun-tarvuz hamda shirinliklarda).
Suv va mineral tuzlar almashinuvi. Suv odam organizmi barcha hujayra va toqimalarining tarkibiy qismiga kiradi. Katta yoshdagi odamlar tanasining 50-60% ini suv tashkil qiladi, yoshlarning tanasidagi suv nisbati esa bundan koproq boiadi.
Suv moddalar almashinuvida katta ahamiyatga ega. Agar odam mutlaqo ovqat istemol qilmasa, lekin suvni meyorida istemol qilsa, u 40-45 kungacha (uning tana massasi 40% kamayguncha) yashashi mumkin. Aksincha, ovqat meyorida bolib, suv istemol qilinmasa, tana massasi 20-22% kamaysa, odam bir haftaga yetar-yetmas halok bolishi mumkin.
Suv ovqat tarkibida va ichimlik sifatida istemol qilinadi. Meda va ichaklardan qonga sorilgan suv hujayra va toqimalarda moddalar almashinuvi jarayonida ishtirok etadi, uning asosiy qismi nafas chiqarish, terlash va siydik bilan tashqariga ajratiladi. Katta odamlar organizmining bir kecha-kunduzdagi suvga ehtiyoji 2-3 1 ni tashkil etadi.
Ozbekistonning issiq yoz faslida terlash va nafas chiqarish orqali organizm kop suv yoqotadi. Shuning uchun chanqoqlik yuzaga kelib, ogiz quruqlashganda suvni kop istemol qilavermasdan, ogizni tez-tez chayib turilsa, ayniqsa, nordon suv (limonli suv, mineral suv) bilan chanqoqlik bosiladi.
Mineral tuzlar odam tanasining barcha hujayra va toqimalari tarkibida boiadi. Ular ikkiga: fhakroelementlar va mikroelementlarga boiinadi. Makroelementlarga natriy, xlor, kalsiy, fosfor, kaliy, temir kiradi. Bular qon, hujayra, ayniqsa, suyaklar tarkibida kop miqdorda boiadi. Mikroelementlarga rux, marganes, kobalt, mis, aluminiy, ftor, yod kiradi. Bular qon, hujayra va suyaklar tarkibida oz miqdorda boladi.
Mineral tuzlar moddalar almashinuvida, ayniqsa, hujayralarning qozgalish jarayonida muhim orin tutadi.


VxZ`SC%  