 I bob. ODAM ORGANIZMI HAQIDA UMUMIY MALUMOT
2- . Odam organizmining hujayraviy tuzilishi
Tuzilishi, tarkibiy qismlarga bolinishi
Malumki, tabiatdagi barcha tirik organizmlar: osimliklar, hayvonlar, shuningdek odam tanasi hujayralar va hujayralararo moddalardan tashkil topgandir. Ularning osishi va rivojlanishi hujayralarning kopayishiga bogliq.
Hujayraning tuzilishi. Hujayra odam tanasining asosiy tuzilishi va funksional birligidir.

XVII asrning 60 - yillarida Londondagi fiziklar jamiyatining azosi R. Guk (16351703) mukammallashtirilgan mikroskopda osimliklar hujayrasining tuzilishini birinchi bolib organgan.

Mikroskop ixtiro etilishi va uning mukammallashtirilishi, ayniqsa, elektron mikroskopning yaratilishi hujayraning ilgari malum bolmagan qismlarini organishga imkon berdi. Odam organizmi turli toqima va organlari hujayralarining shakli har xil: sharsimon, oval, kubsimon, silindrsimon, yulduzsimon, disk-simon va hokazo boladi (2- rasm). Hujayra uch qismdan: membrana (parda), sitoplazma va yadrodan tuzilgan (1- rasmlar).
Hujayra membranasi uning ustini qoplab turuvchi yupqa parda boiib, oqsil va yog (lipid) lardan tashkil topgan. Membrana hujayrada moddalar almashinuvi jarayonida muhim ahamiyatga ega. Membrananing yana bir muhim xususiyati shuki, u hujayra ichidagi va hujayra tashqarisidagi (hujayralararo) suyuqliklardagi ionlar tarkibi maium muvozanatda boiishini taminlaydi.
Hujayra sitoplamasi membrananing ichida joylashgan. Sitoplazmaning tarkibi organik va anorganik moddalardan iborat.
Yadro hujayraning eng muhim tarkibiy qismlaridan biri boiib, u qizil qon tanachalaridan tashqari, deyarli hamma hujayralarda boiadi.
Yadro quyidagi funksiyalarni bajaradi: 1) hujayrada kechadigan hamma fiziologik va morfologik jarayonlarni idora qiladi; 2) hujayrada moddalar almashinuvi va oqsillar sintezlanishini boshqaradi; 3) irsiy axborotni saqlaydi.
Hujayra yadrosi quyidagi tarkibiy qismlardan tashkil topgan: 1) yadroni ustidan orab turuvchi parda; 2) yadro shirasi; 3) yadrocha; 4) xromosomalar.
Odamning somatik (tana) hujayralari yadrosida 46 ta xromosoma, jinsiy hujayralarda 23 ta xromosoma boiadi. Har qaysi xromosoma tarkibida mingtagacha va bundan ham koproq gen boladi. Xromosoma va genlar hujayraning nasl apparati hisoblanadi (3- rasm).

Hujayraning kimyoviy tarkibi. Hujayraning barcha tarkibiy qismlari anorganik va organik moddalardan tashkil topgan. Hujayra tarkibida fosfor, oltingugurt, kalsiy, kaliy, natriy, xlor, temir, magniy, kremniy kabi makroelementlar va yod, mis, kobalt, rux, nikel, oltin kabi mikroelementlar boladi. Hujayra tarkibining 70 % dan koprogini suv tashkil etadi. Suv erituvchi xususiyatga ega bolib, u hujayradagi barcha hayotiy jarayonlarda muhim orin tutadi. Suv, mikro va makroelementlar hujayraning anorganik moddalaridir.
Hujayra tarkibidagi organik moddalarga oqsillar, yoglar, uglevodlar, nuklein kislotalar kiradi.
Hujayraning kopayishi. Hujayralar asosan mitoz usulida bolinib kopayadi. Bunda hujayra membranasi, sitoplazmasi, yadrosi chozilib, yadro tarkibida yangi xromosomalar hosil boladi va u ikkiga bolinadi. Natijada hosil bolgan ikkita yosh hujayra bir xil nasl apparatiga ega boladi.


xRLaSC%   