e 26- . Jigar. Medaosti bezi.
? Ovqat hazm qilishning boshqarilishi
Jigar odam organizmidagi eng katta bez bolib, massasi orta-cha 1500 g. U qorin boshligi ong tomonining yuqori qismida, yani ong qovurgalar yoyi ostida joylashgan. U ikki bolakdan iborat: ong bolagi ong qovurga yoyi ostida, chap boiagi qorin-ning yuqori qismida, yani tosh suyagi ostida joylashgan. Jigar hujayralari ot suyuqligi ishlab chiqaradi, bu suyuqlik ot pufagida toplanib, maxsus kanalcha orqali on ikki barmoq ichakka quyilib, ovqat tarkibidagi yoglarning hazm bolishida ishtirok etadi. Jigarda bir kecha-kunduzda 700-1200 ml ot suyuqligi ishlanadi. Jigarning muhim funksiyalaridan yana biri qonni zaharli moddalardan toza-lashdir. Meda-ichaklardan sorilgan ovqat tarkibidagi zaharli moddalar qonga, vena orqali jigarga boradi va uning hujayralarida zararsizlantiriladi. Bundan tashqari, jigar oqsil va uglevodlar almashinuvida ham ishtirok etadi.
Jigarning yuqumli sariq kasalligida uning hujayralari yalliglanib, yemiriladi va undan ishlangan ot suyuqligi on ikki barmoq ichakka quyilmay, bevosita qonga otadi. Buning natijasida odamning kozi, tomogining shilliq pardalari va terisi sargayadi.
Medaosti bezi odam tanasidagi barcha bezlar orasida hajm jihatidan jigardan keyin ikkinchi orinda turadi. Uning massasi 70 - 80 g, qalinligi 3-4 sm, boyi 17 sm. U uch qismdan: bosh, tana va dumdan iborat. Bu bez qorin boshligining yuqori qismida, oz nomiga muvofiq, meda ostida joylashgan (47- rasm).
Medaosti bezi funksiyasiga kora aralash bez. Uning Langer-gans orolchalari deb ataluvchi qismining hujayralari insulin gormoni ishlab chiqaradi. Bu gormon bevosita qonga quyilib, organizmda qand almashinuvini boshqarishda ishtirok etadi.
Bezning koproq qismidagi hujayralardan ishlab chiqariladigan suyuqlik maxsus kanalcha orqali on ikki barmoq ichakka quyiladi. Bu suyuqlik tarkibidagi tripsin fermenti ovqatdagi oqsillarni, lipaza fermenti yogiarni, amilaza fermenti uglevodlar-ni parchalab, oziq moddalarning ichakda hazm bolishida muhim ahamiyatga ega.
Ovqat hazm qilish organlarining ishi nerv va gumoral yol bilan boshqariladi.
Ovqat hazm qilishning nerv markazi uzunchoq miyada va oraliq miyaning korish dombogi ostida (gipotalamusda) joylashgan. Bu nerv markazi parasimpatik (adashgan) va simpatik nervlar orqali ovqat hazm qilish organlari ishini boshqaradi.
Ovqat hazm qilishning gumoral boshqarilishi. Gipofiz bezidan ajraladigan gormonlarning bazilari ovqat hazm qilish bezlari ishini kuchaytiradi, qalqonsimon bezning tiroksin gormoni esa bu bezlar ishini susaytiradi. Bundan tashqari, ovqat hazm qilish shartli reflekslar orqali ham boshqariladi. Bu reflekslarning markazi bosh miya katta yarimsharlarining postloq qismida joylashgan.
Tashqi muhit harorati yuqori bo Uganda ovqat hazm bo 1i shining xususiyatlari. Tashqi muhitning issiq harorati ovqat hazm qilish organlari faoliyatiga salbiy tasir korsatadi. Yoz faslida soclak bezlari, meda-ichak shilliq pardasi ostida joylashgan mayda bezlar, medaosti bezining ish faoliyati susayadi. Bu bezlardan solak va shira ajralishi kamayadi. Jigarda ot suyuqligining ishlab chiqarilishi ham pasayadi. Meda-ichaklarning peristaltik va mayatniksimon harakatlari sustlashadi.
Shuning uchun yozning issiq kunlarida odamning ishtahasi bogiladi, ayniqsa yogli, goshtli, qovurilgan ovqatlarning hazm bolishi qiyinlashadi, qorin dam boladi. Yoz kunlari odam orga-nizmi, asosan suv hamda suyuq ovqatlarni, meva va kokatlarni koproq istemol qilishni talab qiladi. Kaloriyaga boy yogliq ovqatlarni istemol qilish kamayganligi uchun odam yoz kunlari tez chare hay di, ish qobiliyati pasayadi.


uYdaSC%  