
 22-.Hasharotlarning kopayishi va rivojlanishi


Hasharotlarning jinsiy sistemasi. Hasharotlar - ayrim jinsli hayvonlar.

Erkak hasharotlar urgochilariga nisbalan kichikroq va xipcha, moylovlari kuchli rivojlangan, hidni juda yaxshi sezadi. Hasharotlarning jinsiy organlari qorin boshligida joylashgan. Urgochilarida bir jutt tuxumdon, erkaklarida bir juft urugdon boladi. Tuxumdonlarda tuxum hujayralari, urugdonlarda urug hujayralari (spermatozoidlar) yetiladi.

Qurti. Bronza qongizi uruglangan tuxumlarini chirigan yogoch yoki chiriyotgan daraxtlar tanasiga qoyadi. Tuxumlardan mayda qurtchalar rivojlanadi. Ularning tashqi korinishi va hayot kechirishi voyaga yetgan qongizlarga oxshamaydi. Qurtlarining oqish va yogon tanasi yoyga oxshash egilgan; yirik boshi hamda oyoqlari sargish-qongir rangli qalin xitin bilan qoplangan; tanasining qolgan qismida xitin qoplagichi yupqa va yumshoq boladi. Tanasining ikki yon tomonida nafas olish teshiklari korinib turadi (45-rasm). Qurtlar chirib, uvalanib ketgan yogoch qoldiqlari bilan oziqlanadi. Ular bir necha marta post tashlab, gumbakka aylanadi.



Gumbagi. Qongiz gumbagining lashqi korinishi voyaga yetgan hasharotga oxshaydi. Tashqi lomondan uning ogizorgani, boshidagi moylovlari va murakkab kozlari, bukilgan uch juft oyoqlari yaxshi korinib turadi. Gumbakning xitin qoplagichi nisbatan qalin bo-ladi.

Gumbak hasharotlarning tinim davri hisoblanadi, Gumbak harakat qilmaydi va oziqlanmaydi. U qurtlik davrida toplagan oziq hisobiga yashaydi. Murakkab ozgarishlar natijasida gumbakdan voyaga yetgan qongizga xos bolgan organlar shakllanadi. Kuzga kelib gumbakning xitin qoplagichi yorilib, undan voyaga yetgan hasharot chiqadi. Qongizlar chirindi ichida qishlab qoladi; faqat kelgusi yil bahorida yer yuziga chiqadi.

Chala ozgarish bilan rivojlanish. Suvaraklar, chigirtkalar, ninachilar va qandalalarning tuxumdan chiqqan lichinkasining tuzilishi hayot kechirishi voyaga yetgan hasharotga oxshaydi; faqat juda kichkinaligi va qanotlarining rivojlanmaganligi bilan undan farq qiladi.

Lichinka tort marta tullaydi va beshinchi yoshni otib, voyaga yetgan hasharotga aylanadi (46-rasm). Voyaga yetish davrida lichinkaning tana tuzilishi va hayot kechirish tarzida uncha katta ozgarish bolmaydi. Shuning uchun bunday rivojlanish chala ozgarish bilan rivojlanish deyiladi.



Toliq ozgarish bilan rivojlanish. Qongizlar, kapalaklar, pashshalar, burgaiar, chumoiilar, arilarning luxumdan chiqqan lichinkasi tashqi korinishi bilan qurtga oxshash boladi (47-rasm). Qurtlarning ogiz organlari, ichki tuzilishi, oziqlanishi voyaga yetgan hasharotlarnikidan farq qiladi. Masalan, kapalaklar xartumi yordainida gul nektarini soradi. Ularning chuvalchangsimon qurtlari ogiz organiari kemiruvchi tipida tuzilgan, qorin qismida oyoqlari boladi. Kapalak qurtlari osimlik toqimalarini kemiradi. Yashil bronza qongizi gullarning changi va boshqa qismlari, uning qurtlari esa chirindi bilan oziqlanadi.


Toxumdan chiqqan lichunkasrning rivojlanishiga ra hasharotlar chala va toliq zgarish bilan rivojlanadigan guruhlarg bolinadi. Chala ozgarish bilan rivojlanishda hasharotlar tuxum lichinkalik va voyaga yetgan davrlarni, toliq ozgarishda tuxum qurtlik, gumbaklik va voyaga yetgan davrlarni otadi.

BSHaSC3 p 