9 25- . Ovqat hazm qilish organlarining tuzilishi va vazifasi

Ovqat hazm qilish organlari lablar, ogiz boshligi, halqum, qizilongach, meda, on ikki barmoq ichak, ingichka va yogon ichaklar hamda medaosti bezi va jigar kabi organlardan tashkil topgan (42-rasm).

Lablar. Yuqori va pastki lablar muskullardan iborat bolib, ular ogizning kirish qismini hosil qiladi.
Og6iz boshligida tishlar, til va solak bezlarining kanalchalari joylashgan.
Tishlar, ularning tuzilishi va gigiyenasi. Tishlar ikki xil boladi: sut tishlari  20 ta, doimiy tishlar  32 ta. Sut tishlari bolaning olti oyligidan ikki yoshigacha chiqadi. Bola olti yoshligidan to on ikki yoshigacha sut tishlari tushib, ularning orniga doimiy tishlar chiqadi. Doimiy tishlar soni 32 ta bolib, yuqori va pastki jagda 16 tadan, jaglarning ong va chap tomonida 8 tadan boladi.

Shulardan oldingi 2 tasi kesuvchi (kurak), bittasi qoziq, ikkitasi kichik oziq tish va uchtasi katta oziq tishlardir.
Doimiy tishlarning 28 tasi 12 - 14 yoshgacha chiqadi. 4 tasi, yani yuqori va pastki jaglardagi oxirgi katta oziq tishlar (aql tishlar) 18 yoshdan keyin chiqadi (43- rasm).
Tish uch qismdan iborat: tish toji (koronka), boyni va ildizi. Tishning korinib turgan tashqi qismi koronka deb atalib, u oq emal moddasi bilan qoplangan. Bu modda tishga qattiqlik xususiyatini beradi. Tishning milk bilan birikkan joyi uning bo yin qismi deb ataladi. Tishning ildiz qismi jag suyaklariga birikkan boladi. Tishning ichki qismida boshliq bolib, u yerda qon tomirlari va nerv tolalari joylashgan (44- rasm). Zararlangan tish oz vaqtida davolanmasa, chirigan tishdagi mikroblar qonga otib, yurak, buyrak, jigar va miya kabi hayotiy muhim organlarda ogir kasalliklarni keltirib chiqarishi mumkin (45- rasm).
Tishlarning sogiom bolishi ovqatni chaynash, yutish va hazm qilish, nutqning ravon bolishi, sozlarni togri talaffuz qilishda ham muhim ahamiyatga ega. Tishni soglom saqlash uchun har kuni uxlash oldidan tishni tish pastasi yoki tish kukuni bilan tozalash lozim.
Til ogiz boshligida joylashgan, muskuldan tashkil topgan organ bolib, u ovqatni aralashtirib, tomoq tomonga otkazish va uning tamini aniqlash vazifasini bajaradi. Tilning eng muhim vazifalaridan biri sozlarning ravon talaffuz qilinishini taminlashdir.
Til uch qismdan: uchi, tanasi va ildizdan iborat. Tilning ustini qoplagan shilliq qavatda sezuvchi nerv tolalarining uchlari bolib, uning uchida, asosan shirin, ildiz qismida achchiq, yon tomonlarida shor va nordon tamlarni sezuvchi retseptorlar boladi.
Ogiz boshligida ovqat hazm bolishida soiak bezlarining ahamiyati. Ogiz boshligiga uch juft: tilosti, jagosti, quloqoldi solak bezlarining kanalchalari ochiladi. Bu bezlardan ajralgan soiak ogiz boshligiga quyilib, ovqatni hollab, uning yutilishini qulaylashtiradi. Solak tarkibida uglevodlarni parchalovchi ptialin fermenti boladi. Shuning uchun non ogizda koproq chaynalsa, shirin maza beradi. Solak tarkibida lizotsim degan modda bolib, u ogiz boshligiga tushgan mikroblami eritib yuborish xususiyatiga ega.
Halqum burun va ogiz boshligining davomi bolib, u shilliq va muskul qavatlardan iborat. Uning uzunligi katta qdamda ortacha
15 sm bolib, uch qismga  burun, ogiz va hiqildoqqa bolinadi. Halqumning vazifasi ovqatni ogiz boshligidan qizilongachga, havoni bumn boshligidan hiqildoqqa otkazishdan iborat. Halqumning pastki qismi qizilongachga tutashadi.
Qizilongach uzunligi ortacha 23-25 sm bolib, shilliq va muskul qavatdan iborat. U kokrak qafasi tosh suyagining orqa qismida joylashgan. Vazifasi ovqatni tomoqdan oshqozonga otkazishdan iborat.
Meda qorin boshligining yuqori qismida, diafragma ostida joylashgan. Katta odamda medaning hajmi ortacha 2,5 1 atrofida boladi. Medaning ichki shilliq pardasi ostida juda kop - 14 millionga yaqin mayda bezlar joylashgan bolib, ular pepsin, lipaza fermentlari va xlorid kislota ajratadi. Pepsin ovqat tarkibidagi oqsillarni, lipaza yogiarni parchalaydi. Xlorid kislota esa pepsin fermentining faollik kuchini oshiradi.
Odam meda va ichak shirasini tekshirish maqsadida zondlash, yani elastik rezina naycha kiritish metodi qollaniladi. Hazm qilish organlarining holatini organishda rentgenoskopiya metodidan foydalaniladi. Buning uchun kasalga rentgen nurlarini otkazmaydigan moddadan tayyorlangan botqa ichiriladi. Songra rentgen ekranida hazm qilish nayi har xil qismlarning chegarasi aniqlab olinadi. Hozirgi davrda ovqat hazm qilish sistemasini ultratovush yordamida tekshirib, tashxis qoyish metodi keng qollaniladi.
Medada ovqat hazm bolib, on ikki barmoq ichakka otkaziladi.
On ikki barmoq ichak. Bu ingichka ichakning boshlangich qismi bolib, uzunligi on ikkita barmoq eniga teng (25-30 sm) boladi. Shuning uchun on ikki barmoq ichak deb ataladi. Bu ichak boshligiga medaosti bezining shirasi va jigarning ot suyuqligi quyilib turadi.
Medaosti bezi suyuqligining tarkibida oqsilni parchalaydigan tripsin, yoglarni parchalaydigan lipaza va uglevodlarni parchalaydigan amilaza fermentlari boladi. On ikki barmoq ichakka jigardan quyiladigan ot suyuqligi ovqat tarkibidagi yoglarni emulsiya holatiga keltiradi va lipaza fermentining faolligini oshiradi.
Ingichka ichak on ikki barmoq ichakning davomi bolib, uning uzunligi katta odamda 5-6 m, kengligi 2-2,5 sm boladi. Devori uzunasiga va aylanasiga joylashgan silliq muskullardan tashkil topgan. Bu muskullar ichakning mayatniksimon va peristaltik (tolqinsi-mon) harakatini taminlaydi. Ichakning mayatniksimon harakati natijasida ovqat moddalari ichak shirasi bilan aralashadi. Bu ovqatning parchalanib, hazm bolishini taminlaydi. Ichakning tolqinsimon harakati ovqat moddalari ichak boshligi boylab yuqoridan pastga tomon siljishini taminlaydi. Ingichka ichak devoridagi bezchalardan ajraladigan enterokinaza, lipazafermentlari ovqat hazm bolishida ishtirok etadi.
Ichak shilliq qavatida vorsinkalar bor. Ular juda murakkab tuzilishga ega bolib, qon va limfa tomirlari bilan yaxshi taminlangan. Ichak shilliq qavatining 1 mm sathida 30-40 ta, ichakning butun yuzasida esa 4 millionga yaqin vorsinka boladi (46- rasm).
Vorsinkalar ovqat moddalarini ichak devorida hazm bolishini taminlaydi. Buni akademik A.I. Ugolev aniqlagan. Parchalangan ovqat vorsinkalar orqali qon va limfa tomirlariga soriladi.
Yogon ichak ingichka ichakning davomi bolib, uning uzunligi katta odamda ortacha 1,5 m. U qorin boshligida ingichka ichakning atrofini orab turadi. Yogon ichak quyidagi qismlarga bolinadi: 1) korichak va uning chuvalchangsimon osimtasi (appendiks); 2) kotariluvchi chambar ichak; 3) kondalang chambar ichak; 4) tushuvchi chambar ichak; 5) sigmasimon ichak; 6) togri ichak.
Yogon ichak shilliq pardasida vorsinkalar bolmaydi. Yogon ichakda, asosan, suv, mineral tuzlar soriladi. Bu yerda ovqat qoldigi quyulib, najas sifatida togri ichak orqali tashqariga chiqariladi.

rWkdSC% 1p 