 KIRISH
l-. Odam va uning salomatligi to'g'risida umumiy tushuncha
? Salomatlik, anatomiya, fiziologiya, gigiyena
Hurmatli o'quvchilar! Siz quyi sinflarda o'simlik va hayvon-larning hayoti, tashqi va ichki tuzilishi, ko'payishi, ularni muhofaza qilish chora-tadbirlari bilan yaqindan tanishgansiz. Bu yil biologiya fanining bir qismi bo'lgan odam va uning salomatligi fanini o'qib o'rganasiz. Bu darslik Sizga odam organizmining tuzilishi va funksiyasining evolutsion rivojlanishi, organ va organlar sistemasi, odamning paydo bo'lishi va ko'payishi, odamda uchraydigan ayrim kasalliklarning oldini olish haqida yetarlicha bilim beradi.
Salomatlik odam organizmining biologik, aqliy, ruhiy, jismoniy holatlari va mehnat faoliyatining muvozanatlashgan birligidir. Sihat-salomatlik har kishi uchun baxt-saodatdir. Mehnat unumdorligini oshishi, mamlakatning iqtisodiy qudratini rivojlantirish va xalq farovonligini ta'minlashning zarur shartlaridan biri ham salomatlikdir. Sihat-salomatlikka nisbatan ongli va mas'uliyat bilan yondashishda har bir insonning turmush va axloqiy mezoni bo'lishi lozim.
O'zbekiston Respublikasida sog'lom, jismonan baquvvat, bilimli, ma'naviy-axloqiy yetuk, har tomonlama kamol topgan shaxsni shakllantirish davlat siyosati darajasiga ko'tarilgan. Jumladan, O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 40-moddasida 201EHar bir inson malakali tibbiy xizmatdan foydalanish huquqiga ega, 41- moddasida 201EHar kim bilim olish huquqiga ega. Bepul umumiy ta'lim olish davlat tomonidan kafolatlanadi. Maktab ishlari davlat nazoratidadir" deyilgan.
Salomatlikni saqlash va mustahkamlash uchun awalo odam o'z tanasining tuzilishi, har qaysi to'qima va organlarining normal faoliyatini, o'sish, rivojlanish va ko'payish qonuniyatlarini bilishi zarur. Shuningdek, barcha tirik mavjudotlar kabi, odamga ham xos bo'lgan bu biologik xususiyatlarni asrash va tobora takomillashtirish uchun zarur bo'lgan shart-sharoitni mukammal bilish va yaratish talab etiladi.
Odam organizmining tuzilishini anatomiya, lining faoliyatini fiziologiya, yashashi, normal o'sishi, rivojlanishi, o'qishi, mehnat qilishi uchun zarur sharoit yaratishni gigiyena fanlari asosida o'iganiladi.
Odam organizmining barcha to'qima va organlari bir-biri bilan chambarchas bog'liq. Shuningdek, organizm tevarak-atrof muhiti bilan ham doimiy aloqadadir. Bu ikkala bog'lanish nerv va endokrin sistemalar orqali boshqariladi.
Sanitariya va gigiyena qoidalariga rioya qilmaslik oqibatida bolalar va o'smirlar organizmida o'sish va rivojlanishning buzilishi, tayanch-harakatlanish, yurak-qon tomir, nafas olish, ovqat hazm qilish organlarining surunkali kasalliklari, ko'rish o'tkirligining pasayib qolishi kabi salbiy holatlar yuzaga kelishi mumkin.
O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000- yil 15- fevraldagi 46- sonli qarori bilan 201ESog'lom avlod" Davlat dasturi tasdiqlandi. Mazkur dastur 2000- yildan boshlab ko'p yillar davom etadigan tadbirlarni o'z ichiga oladi. Ushbu Davlat dasturi asosida O'zbekiston Respublikasi Xalq ta'limi va Sog'liqni saqlash vazirligining 201ESog'lom avlod" majmuali tadbirlari ishlab chiqilgan.
O'zbekiston Respublikasida 2005- yil 201ESixat-salomatlik yili" deb e'lon qilinishi mazkur darslikning mohiyatini yanada oshirdi.
Vatandoshlarimizning tibbiyot fan in ing rivojlanishiga qo'shgan hissalari. Odam va uning salomatligi fanini o'rganar ekanmiz, tibbiyot fani rivojiga ulkan hissa qo'shgan vatandoshlarimizni eslashimiz lozim.
X asrning ikkinchi yarmida Abu Bakr ibn Ahaviy Buxoriyning 201EXidoyat" (tibbiyotni o'rganuvchilarga qo'llanma) kitobida odamda uchraydigan ko'pgina kasalliklar va ularni davolashda ishlatiladigan dorilar haqida ma'lumotlar berilgan. O'sha davrlarda Abu Mansur Buxoriyning 201EOddiy dorilar haqida katta to'plam", Abu Saxl Masix Jurjoniyning yuz bobli 201EAl-kimyo" kitobi tibbiyotni o'rganishda darslik sifatida keng qo'llanilgan.
Buyuk olim Abu Rayhon Beruniy ham tibbiyot faniga katta hissa qo'shgan. Uning 201ESaydana" kitobida o'simlik va hayvonot mahsulotlaridan hamda mineral moddalardan tayyorlanadigan mingdan ortiq dorilar haqida ma'lumot berilgan.
Jahon tabobat ilmi rivojiga buxorolik buyuk allbma Abu Ali ibn Sino katta hissa qo'shgan. Ibn Sinoning 201EKitob al-qonun fit tibb" (201ETib qonunlari") kitobi beshta katta kitobdan iborat bo'lib, bir necha marta yevropa, rus va o'zbek tillarida nashr etilgan. Bu kitoblarda odam anatomiyasi, fiziolo-giyasi va gigiyenasi kabi tibbiyotning nazariy fanlariga hamda ichki kasal-liklar, jarrohlik, dorishunoslik, yuqumli kasalliklarga taalluqli bilimlar bayon etilgan.
Ibn Sino turli yuqumli kasallik-larning kelib chiqishi va tarqalishida ifloslangan suv va havoning roli katta ekanini uqtirib, suvni qaynatib, keyin iste'mol qilishni tavsiya etgan. U tashqi muhitdagi turli omillar havo, suv or-qali kasallik tarqatuvchi, ko'zga ko'rin-maydigan 201Emayda hayvonlar", ya'ni mikroblar haqidagi fikrni aytgan. Demak, Ibn Sino L. Pasterdan 800 yil ilgari yuqumli kasalliklarni mikroblar qo'zg'atishi tog'risida fikr bildirgan. U kasalliklarning oldini olishda tashqi muhitni muhofaza qilish, shaxsiy va umumiy gigiyena qoidalariga amal qilish zarurligi haqidagi fikrlarni bundan 1000 yil ilgari aytgan edi.
Hoziigi davrda ham tabobat sohasida o'zbek olimlarining hissalari salmoqlidir. Jumladan, R. E. Xudoyberdiyev, N. K. Ahmedov, X. Z. Zohidov, R. A. Alavi, S. A. Asomov, S. A. Daminovlar odam anatomiyasi fanining, A. Y. Yunusov, U. Z. Qodirov, Z. T. Tursu-nov, E. S. Mahmudov, K. R. Rahimovlar fiziologiya fanining rivojlanishiga katta hissa qo'shganlar. Yo. X. To'raqulov qalqonsimon bez kasalligini o'rganish va davolashga doir olib borgan ishlari uchun Davlat mukofotining sovrindori bo'lgan. I. Q. Musaboyev yuqumli kasalliklarning tarqalish sabablarini, V. V. Vohidov, O'. Oripov jarrohlik sohasini, K. A. Zufarov turli kasalliklar tufayli hujayralarda kechadigan o'zgarishlarni, S. Shamsiyev bolalar kasalliklarini, N. Majidov asab kasalliklarini, A. Asqarov, N. Ismoilov, Z. Umidova ichki kasalliklarni o'rganish va davolashga doir salmoqli ilmiy ishlar olib borganlar.

c^MeSC%     