 14-.Qorinoyoqli molluskalar sinfi


Qorinoyoqli molluskalar bilan chuchuk suv shilligi misolida tanishamiz.

Yashash muhiti va tashqi tuzilishi. Chuchuk suv shilligi hovuz va kollarda, daryolarning tinch oqadigan sayoz joylarida hayot kechiradi. Tanasi spiral oralgan chiganoq ichida joylashgan. Chiganoq oramlari ingichkalashib, otkir uchni hosil qiladi. Chiganoqning kengaygan uchida tanasi chiqadigan keng teshigi boladi. Shilliq tanasini mantiya teri orab turadi. Mantiyadan chiganoq hosil boladi. Boshining ostki tomonida ogiz teshigi, uning ikki yonida bir juft paypaslagichlari boladi. Paypaslagichlari sezgi organlari hisoblanadi. Har qaysi paypaslagichlari asosida bittadan kozi joylashgan (29-rasm). Suv shilligi oyoq muskullarining tolqinsimon qisqarishi tufayli sirpanib harakat qiladi.

Ovqat hazm qilish sistemasi. Hazm qilish sistemasi ogiz boshligi, halqum, qizilongach, oshqozon va ichakdan iborat. Ichagi chiganogi ichida haiqasimon buralib joylashgan. Mantiya chetida orqa chiqaruv teshigi boladi


Suv shilligi halqumida mayda tishchalar bilan qoplangan muskulli tilchasi boladi. U tilini chiqarib, osimliklar va suvdagi narsalarga yopishgan bakleriyalar hamda mayda suv otlarini qirib oladi. Bir juft solak bezlari ham halqumiga ochiladi. Solak suyuqligi oziqni hazm qiHshga yordam beradi. Suv shilligining jigari oshqozon boshligiga hazm qilish shirasi ishlab chiqaradi.

Nafas olish sistemasi. Shilliq atmosfera kislorodi bilan natas oladi. Chiganoqning chelida nafas teshigi bor (30-rasm). Bu teshik xaltasimon opkaga ochiladi. Opka devori juda kop mayda qon tomirlan bilan qoplangan. Opkadagi havodan qonga kislorod otadi, qondan karbonat angidrid gazi chiqadi. Molluska nafas olish uchun suv yuzasiga kotariladi va opkasini havo bilan toldirib oladi.


Qon aylanish sistemasi. Molluska yuragi tanasining orqa tomonida joylashgan bolib, yurak oidi bolmasi va yurak qorinchctsidan iborat. Yurak kameralari galma-galdan qisqarib, qonni tomirlarga haydaydi. Qon tomirlarning uchi ochiq bolib, qon ulardan ichki organlar oraligiga quyiladi. Bu yerda kislorodni toqimalarga berib, karbonat angidrid bilan boyiydi. Shundan song tomirlar orqali opkaga keladi. Opkada kislorod bilan toyingan qon yurakoldi bolmasiga quyiladi. Oziq moddalar ham qon orqali toqimalarga tashiladi. Shunday qilib, molluskalar qon tomirlari ochiq qon aylanish sistemasini hosil qiladi.

Ayirish sistemasi. Chuchuk suv shilligining tasmaga oxshash yagona buyragi tuzilishi yomgir chuvalchangi ayirish organiga oxshaydi. Buyrakning voronkasimon kengaygan uchi yurakoldi bolmasiga, ikkinchi uchi esa mantiya chetiga ochiladi.

Nerv sistemasi. Suv shilligining tanasida bir necha juft nerv tugunlari joylashgan. Bu tugunlardan molluskalarning bamma organlariga nervlar chjqadi.

Kopayishi. Suv shilligi - germafrodit hayvon. U uzun shilimshiq ip ichiga tizimcha shaklida juda kop tuxum qoyadi. Tizimchasi suv otlariga ilashib qoladi. Tuxumlardan nozik chiganoqli kichik molluskalar rivojlanadi.

Qorinoyoqli molluskalarning xilma-xilligi. Qorinoyoqli molluskalar Yer yuzida keng tarqalgan, 100000 ga yaqin turi bor. Ular ayniqsa dengizlarda xilma-xil boladi. Chuchuk suvlarda uchraydigan kichik shilliq jigar qurtining oraliq xojayini hisoblanadi. Yalangoch shilliqlar va tok shiligi (31-rasm) quruqlikda yashaydi.  shilligi, har xil yalangoch shilliqlar osimliklarning yashil qismi bilan oziqlanib. ekinlarga katta ziyon keltiradi. Ozbekiston hududida yalangoch shilliqlar va bedapoya shilligi, suv havzalarida har xil suv shilliqlari uchraydi.

Qorinoyoqli molluskalar tanasi bosh, qorin, oyoq bolimlaridan iborat. Oyogi qorin tomoni kengayishidan hosil bolgan. Kopchiligining tanasi spiral buralgan chiganoq ichida joylashgan. Opka yoki jabra orqali nafas otadi. Qorinoyoqlilar tilchasi yordamida suv otlari va bakteriyalarni qirib otadi. Qon aylanish sistemasi ochiq; yuragi ikki kamerali; buyragi bitta, tasmasimon. Nerv tugunlari bir necha juft, Larqoq joylashgan. Jinsiy sistemasi germafrodir.

DO[aSC3   