19-. POYANING BO'YIGA 0'SISHI


Toqimalar organilganda osimliklarning osish nuqtasida
joylashgan hosil qiluvchi to qima hujayralari bolinadi, degan
edik.D emak, poya uning uchida joylashgan uchki kurtakdagi
hujayralarning bolinishi hisobiga osadi va uzayadi. Agar poya
uchidagi kurtakning boshlangich barglari yulib tashlansa,
osish konusini korish mumkin (39-rasm).
img/res/39rasm.png






0sish konusining yupqa kesimi mikroskopda qaralsa, u yupqa
qobiqli hujayralardan tashkil topganini korish mumkin.
0 sish konusining hujayralari doim bolinib turadi. Natijada
hujayralar soni asta-sekin kopaya boradi va poyaning uchki
qismi boyiga osadi. 0simliklar murtagining boshlangich
poyasidan asosiy poya sib chiqadi va undan yon novdalar
hosil boladi. Yon novdalarning uchki qismida ham osish
konusiga ega uchki kurtak boladi. Ular hujayralarining bolinishi
hisobiga yon novdalar boyiga osadi.

Poyaning osuvchi qismidagi
hujayralar oziq moddalarga
qancha boy boIsa, ular
shuncha tez bolinadi va tez
osadi. Shuning uchun ham
bahorda quyosh nuri tasirida
havo isishi bilan osimliklar
tez osa boshlaydi. Poyalar soya va qorong i joyda ham  sadi.
Lekin ular nozik va zaif bolib,
0 Zj uchun zarur Oziq mod
dalar hosil qila olmasligi tufayli
tezda nobud boladi.

Poyaning osishi uning uchki osish nuqtasiga bogliq. Agar
uning uchi kesib (chilpib) tashlansa, u osishdan to xtaydi,
yani osimlik boyiga osmaydi. Bu hoi yosh yon novdalarning
koplab osib chiqishiga sharoit yaratadi. Natijada poya juda
shoxlab ketadi. Poyaning bu xossasidan osimlikshunoslikda,
ayniqsa, bogdorchilikda osimliklarga maqsadga muvofiq shakl
berishda va ulardan mol hosil olishda foydalaniladi.
Poyaning uchki qismini chilpishdan paxtakorlar goza
ostirishda keng foydalanadi. Malumki, yoz oylarida gozaning
shonasi, guli va yetilmagan kosaklari to kilib ketadi, chunki
bu davrda ularga oziq moddalar yetishmay qoladi. Demak,
oziqning kop qismi goza shoxlarining osuvchi uchki qismiga
sarflanar ekan. Gozaning poyasi va uzunroq osgan ikki-uchta
yon shoxlarining osuvchi uchki qismi chilpib tashlansa, uning
hosildorligi ortadi.
0simliklar turiga va osish sharoitiga qarab har xil tezlikda
osadi. Masalan, toglarda keng tarqalgan archa juda sekin osadi.
Besh yoshli archaning boyi 1015 sm ga yetadi. Aksincha,
tok kabi ilashib osuvchi osimliklar bir yozning ozida 10 m
gacha osadi.
0zbekistonda tez osadigan daraxtlarga tol, terak, chinor,
yongoq, gilos kabi osimliklar kiradi. Nisbatan sekin osadigan
daraxtlarga nok, dolana, qatrongi, pista va boshqalar kiradi.
Demak, daraxtlar uchki kurtagida joylashgan hosil qiluvchi
toqimaning hujayralari bolinishi hisobiga boyiga osadi.



Gultuvakda rayhon, noxat yoki boshqa 0simliklarning
urugidan ikki dona ekib ostiring. Ulardan birining
asosiy va yon shoxlari uchini chilping, ikkinchisiga
tegmang. Ularning shoxlari qanday osishini 34 hafta
kuzating va natijasini kuzatish daftaringizga yozib qoying.
Har ikkala osim1ikning shox-shabbasida sodir bolgan
ozgarishlarni sinfda tushuntirib bering.
Gigant daraxtlar. Yer yuzida yirik va baland boyli
osimliklar koplab uchraydi. Balandlikda hozircha Avstraliya
evkalipti bilan sekvoyadendronga teng keladi-
4 an ^araxt lanas' yoq.Eng baland evkaliptning boyi
* * 155 m ga, sekvoyadendronniki 142 m ga, pastki
qismining yogonligi 46 m ga teng ekan. Shunday
gigant daraxt mittigina urugdan unib chiqadi. Uning
bitta qubbasida 200 tagacha urug boladi, 196 ming urug 1 kg ni
tashkil etadi. Evkalipt ham xuddi ana shunday kichik urugdan
osib, voyaga yetadi.