 16- . Katta va kichik qon aylanish doirasi
? Arteriya va vena qon tomirlari, limfa aylanishi
Qon tomirlarining tuzilishi. Qon tomirlari tanamizning hamma qismlariga tarqalgan. Ular arteriya, vena va kapillarlarga ajratiladi.
Arteriyalar - yurak chap qorinchasidan chiqib, tananing hamma qismlariga qon olib boruvchi qon tomirlari. Arteriyalar sirtdan qalin va elastik biriktiruvchi toqima bilan qoplangan. Biriktiruvchi toqima ostida qalin silliq muskul va elastik tolalardan iborat orta qavat, uning ostida bir qator hujayralardan iborat yupqa ichki qavat joylashgan (30- rasm). Arteriyalar organlar va toqimalarda ingichkalashib arteriolalar va kapillarlarni hosil qiladi.
Kapillarlar devori bir qavat hujayralardan iborat. Kapillarlar odam sochiga nisbatan 50 marta ingichka bolib, barcha toqimalar orqali oladi. Organlardan chiqadigan kapillarlar asta-sekin birlashib venalarni hosil qiladi.
Venalar  qonni yurak bolmalariga olib keladigan qon tomirlari. Venalar devori ham arteriyalarga oxshash uch qavatdan iborat, lekin yupqa boladi. Yirik venalarda joylashgan klapanlar qonning faqat yurak tomoniga oqishiga imkon beradi.
Odam tanasida qon juda kop yirik va mayda qon tomirlar boylab harakatlanadi. Yurakdan boshlanuvchi qon tomirlari, ularda qanday qon bolishidan qatiy nazar, arteriya qon tomiri, yurakka quyiluvchi qon tomirlari esa vena qon tomiri deyiladi. Bu qon tomirlar ikkita yopiq, yani katta va kichik qon aylanish doirasini hosil qiladi. Bu qon aylanish doiralarining ikkalasi ham yurakdan boshlanadi va yurakda tugaydi.

Katta qon aylanish doirasi yurakning chap qorinchasidan aorta deb ataluvchi katta arteriya qon tomiridan boshlanib, yirik, orta va mayda arteriya tomirlari orqali tananing barcha toqima va organlarini arteriya qoni sifatida kislorod va oziq moddalar bilan taminlab, vena qoniga aylanadi hamda yuqorigi va pastki kovak venalar orqali ong bolmachaga quyiladi.
Kichik qon aylanish doirasi yurakning ong qorinchasidan - opka arteriyasi deb ataluvchi katta qon tomiridan boshlanib, u ong va chap opka arteriyalari, kapillarlarga bolinadi. Bu qon ozidagi karbonat angidridni opka alveolalariga otkazib, ulardan kislorodni qabul qilib, arteriya qoniga aylanadi va 4 ta opka venalari orqali yurakning chap bolmasiga quyiladi (31- rasm).
Limfa aylanishi. Odam tanasida qon tomirlari bilan birgalikda limfa tomirlari ham mavjud boiib, ular orqali limfa suyuqligi oqadi. Limfa sistemasi limfa kapillarlari, mayda, ortacha, yirik limfa tomirlari va limfa tugunlaridan iborat. Limfa aylanishining qon aylani-shidan farqi shundaki, limfa tomirlari organ va toqimalaiga kelmaydi, balki ulardan boshlanadi.

Odam tanasida 460 taga yaqin limfa tugunlari bor (32- rasm).
Tanadagi barcha limfa tomirlarida hammasi bolib ortacha 1 - 2 1 limfa suyuqligi boladi. Bir kecha-kunduzda 12001500 ml limfa suyuqligi limfa tomirlaridan vena qon tomirlariga quyiladi. Buning orniga toqimalardagi suyuqlikdan limfa hosil bolib turadi.
Taloq. Taloq qorin boshligi chap tomonining yuqori qismida, yani chap qovurgalar ostida joylashgan. Uning massasi katta odamda 140-200 g.
Taloqda limfotsitlar hosil boladi va ular limfa tomirlariga chiqarib turiladi. Limfotsitlar odam organizmining immunitet xususiyatini taminlashda ishtirok etadi. Demak, taloq organizmni yuqumli kasalliklardan himoya qilish (immunitet) vazifasini bajarishda ishtirok etadi. Bundan tashqari, taloqda qonning ortiqcha qismi zaxira holda toplanadi, yani u qon deposi vazifasini bajaradi. Shu bilan birga taloqda qonning yashash muddatini otagan shaklli elementlari (eritrotsitlar va leykotsitlar) parchalanadi.
Jismoniy mehnat va sport bilan shugullanganda taloqda limfotsitlar hosil bolishi kopayadi. Demak, bunda odam organizmining yuqumli kasalliklardan himoyalanish qobiliyati (immunitet) kuchayadi.

nQ^aSC%   