 IV bob. QON AYLANISH SISTEMASI
15-. Qon aylanish sistemasi haqida umumiy tushuncha
? Yurakning tuzilishi va ishlashi
Qon aylanish sistemasi organlariga yurak, arteriya, kapillarlar, vena va limfa tomirlari kiradi. Yurak va tomirlar odam organizmida qonning toxtovsiz harakatlanishini taminlaydi.
Yurakning tuzilishi. Yurak qon aylanish sistemasining markaziy organi bolib, vazni erkaklarda 220 - 300 g gacha, ayollarda esa 180 - 220 g gacha boladi.
Yurak kokrak qafasida tosh suyagining orqasida, ikkala opka-ning ortasida joylashgan. Uning koproq qismi kokrak boshligining chap tomonida turadi (29- rasm).
Yurak devori uch qavatdan: ichki epiteliy qavat - endokard, orta - muskul, yani miokard va tashqi  perikarddan iborat. Perikard ikki qavat bolib, ichki qavati yurak muskuliga yopishib turadi, u epikard deb ataladi. Tashqi qavati xalta sifatida yurakni orab turadi. Ikkala qavat ortasidagi boshliqdagi suyuqlik yurakning qisqarish va kengayish harakatlariga ishqalanishni kamaytiradi.
Yurak tort kamera: ong va chap bolmalar, ong va chap qorinchadan tashkil topgan. Bolmachalarning devori yupqaroq, qorinchalar, ayniqsa chap qorinchaning devori qalin, uning muskullari kuchli rivojlangan. Chap qorincha yuqori bosim ostida qon tomiriga qon haydab, katta qon aylanish doirasi orqali tananing hamma organ va toqimalarini qon bilan taminlaydi. Yurakda tortta klapan (qopqoq) bolib, chap bolma bilan chap qorincha ortasida ikki tavaqali, ong bolma bilan ong qorincha ortasida uch tavaqali, chap qorincha bilan aorta qon tomiri ortasida hamda ong qorincha bilan opka arteriyasi ortasida bittadan yarimoysimon klapanlar joylashgan. Yurak klapanlari shunday tuzilganki, ular qonni faqat bir tomonga, yani bolmalardan qorinchalarga, qorinchalardan esa aorta va opka arteriyasi tomonga oqishini taminlaydi.

Yurakning ishlashi. Yurak nasos singari vena qon tomirlaridagi qonni sorib, arteriya qon tomirlariga chiqarib beradi. Yurakning bu ishi undagi muskullar ritmik ravishda qisqarib boshashganida yurak bolmalari va qorinchalarining torayishi va kengayishi natijasida amalga oshadi. Yurak bolmalari va qorinchalarining qisqarishi  sistola, kengayishi  diastola deyiladi. Boimalar va qorinchalar navbat bilan qisqarib-kengayadi. Yurak bolmalari va qorinchalarining bir martadan qisqarib boshashishi yurak sikli deyiladi. Yurak orqali bir minutda 5 1 qon oqib otadi, lekin bu qondan oz ehtiyoji uchun foydalanmaydi. Yurak muskullari ikkita maxsus tojsimon arteriya orqali qon bilan taminlanadi. Tinch holatida katta odam yuragi bir minutda 70 - 72 marta qisqaradi va kengayadi. Yurak sikli ortacha 0,8 sek. davom etadi.
Yurakning sistolik va minutlik hajmi. Yurak qorinchalari bir marta qisqarganida 65 - 70 ml qonni aortaga chiqaradi. Bu yurakning sistolik hajmi deb ataladi. Sistolik hajmni bir minutdagi qisqarishlar soniga kopaytirish orqali har bir yurak qorinchasining minutlik sistolik hajmini topish mumkin, yani: 70 ml x 70 = 4,9 litr.
Yurak avtomatiyasi. Tinch holatda yurak bir daqiqada 70 marta qisqaradi. Bir kecha-kunduzda yurak 100000 marta qisqarib, 10 tonnaga yaqin qonni qon tomirlariga chiqarib beradi. Yurak tanadan ajratilganda ham malum vaqt davomida oz-ozidan qisqarib turadi. Yurakning bu xususiyati uning muskullarida joylashgan maxsus hujayralarda muttasil paydo bolib turadigan qozgalishlar bilan bogliq.
Yurakning oz muskullarida paydo bolib turadigan qozgalishlar tasirida bir meyorda qisqarib turishi yurak avtomatiyasi deyiladi.
Yurak biotoklari. Tirik organizmlarda hujayra sitoplazmasi bilan tashqi muhit ortasida doimo bioelektrik tok deb ataladigan elektrik potensial hosil boladi. Bu potensial qozgalishni nerv va muskul tolalari boylab uzatadigan elektr signal hisoblanadi. Yurakning ishlayotgan va ishlamayotgan qismlari elektropotensiallari ortasida farq boladi. Bu farqni elektrokardiograf yordamida qogoz tasmasiga tushirish mumkin. Bu jarayon elektrokardiogramma deyiladi. U yordamida yurak ritmining ozgarishini tekshirilib, yurak muskullarining holatiga baho beriladi.

[B[aSC%   