@ 11-.Parazit chuvalchanglarning xilma-xilligi 


Exinokokk. Exinokokk yassi chuvalchanglar lipi, tasmasimon chLlvalchanglar sinfiga kiradi. Uning uzunligi 0,3-0,6 mm bolib, it, bori va tulkilar ichagida parazitlik qiladi (23-rasm, 3-4). Boshidagi ikki juft sorgichlari yordamida ichak devoriga yopishib oladi. Tanasi 5-6 bogimdan iborat; tuxumga tolgan oxirgi bogimi hayvon axlati bilan tashqariga chiqib ketadi, uning oraiga yana boshqasi hosil boladi.

Exmokokkning tuxumlari yem-xashak orqali qoramol, qoy, ol va tuya kabi hayvonlarning ichagiga tushganida ulardan chiqqan lichinkalar qon orqali opka, jigar yoki boshqa organlarga borib, juda yirik, bazan chaqaloq boshidek va undan ham kattaroq pufaklar hosil qiladi. Bunday pufak ichidagi suyuqlikda faqat mikroskopda korinadigan juda kop sonli lichinkalar boladi. Itlar va yirtqich hayvonlar otxor hayvonlarning ichki organlari bilan birga ana shunday pufaklarni yeganida ular ichagida lichinkalar voyaga yetadi. Hayvon ichagidan axial bilan juda kop exinokokk tuxumlari tashqariga chiqib turadi. Tuxumlar hayvonlarning yungiga ham yopishib qoladi. Odam kasal itni silaganida exinokokk tuxumlarini yuqtiradi. Odam va otxor hayvonlar exinokokkning oraliq xojayini, il va boshqa yirtqich hayvonlar uning asosiy xojayini hisoblanadi.

Bolalar gijjasi. Bu gijja togarak chuvalchanglar tipiga kiradi. Mazkur gijja odamlarning, ayniqsa kichik yoshdagi bolalarning ichagida parazitlik qiladi. Gijja - oqish rangli, juda mayda (5-10 mm) chuvalchang. Bolalar gijjasining urgochisi uruglangandan keyin orqa chiqaruv teshigi yaqinida yashay boshlaydi. Kechasi orqa chiqaruv teshigi atrofidagi teriga tuxum qoyadi. Bu paytda teri qattiq qichishib, kishini bezovta qiladi. Gijjaning luxumlari iflos qol orqali yana ichakka tushib qolsa, qaytadan rivojlana boshlaydi. Gijja luxumlari kasal odamning kiyimi, toshagi yoki boshqa buyumlari orqali yuqadi.

Chochqa tasmasimon clmvalchangi yassi chuvalchanglar tipining tasmasimon chuvalchanglar sinfiga kiradi. Uning tuzilishi va hayot kechirishi qoramol tasmasimon chuvalchanginikiga oxshash bolib, voyaga yetgan davrida odam ichagida, lichinkasi chochqalar goshtida yashaydi. Odam yaxshi pishirilmagan chochqa goshtini istemol qilib, parazit finnasini yuqtiradi (23-rasm, 1-2).

Bortma nematoda. Osimliklarning yer ostki qismida parazitlik qiladi. Kasallangan osimlik ildizida noxatdek va undan yirikroq (bazan mushtdek) bortmalar hosil boladi. Bunday osimlik osish va rivojlanishdan qoladi, uning hosili kamayib ketadi; kuchli zararlangan osimliklar tez orada halok boladi. Nematoda ayniqsa bodring, pomidor, qovun, kartoshka, kanop, bazan gozaga katta ziyon yetkazadi.

Chuvalchanglarning parazit hayot kechirishga moslashishi. Parazit hayot kechirish chuvalchanglarning tashqi tuzilishiga va hayot kechirish xususiyatlariga katta tasir qilgan. Bunday ozgarishlar yassi chuvalchanglarda ayniqsa yaxshi kozga tashlanadi. Ularning maxsus yopishish organlari paydo bolgan; hazm qilish sisteinasi yoqolib, jinsiy organlari juda kuchli rivojlangan. Lekin parazit chuvalchanglar va lichinkalarining kopchiligi tashqi muhitga chiqqanida oz xojayinini topolmasdan qirilib ketadi. Shuning uchun juda kop nasl qoldiradi; ayrim turlari, masalan, jigar qurti va exinokokk, hatto iichinkalik davrida ham kopayish xususiyatiga ega boladi.

Parazit chuvalchanglardan saqlanish. Tasmasimon chuvalchanglarni yuqtirmaslik uchun gosht mahsulollarini yaxshi pishirib istemol qilish lozim. Ular (arqalishini oldini olish uchun esa hayvonlarning zararlangan organlarini iflarga bermaslik kerak. Qushxonalarclan chiqayotgan gosht mahsulottarini qatiy nazorat ostiga olish zarur. Daydi itlarga qarshi kurashish va shaxsiy gigiyena qoidalariga rioya qilish exinokokk bilan zararianishning oldini oladi. Jigar qurti yuqmasligi uchun koimak suvlami ichmaslik, daladan yigib keltirilgan kokatlami yaxshi yuvmasdan istemol qilmaslik lozim. Askarida va bolalar gijjasini yuqtirmaslik uchun shaxsiy gigiyena qoyidalariga qatiy rioya qilish, yani ovqatlanishdan oldin qolni sovunlab yuvish, meva, sabzavot va poliz mahsulotlarini yaxshilab yuvib istemol qilish zamr.

Parazit chuvalchanglarni organish. Parazit chuvalchanglarni gelmintologiya fani organadi. Gelmintlarni organish va ularga qarshi kurash choralarini ishlab chiqishda K.I.Skryabin boshchiligida gelmintolog olimlar kop ishlarni amalga oshirishgan. Gelmintlarni organishga bizning vatandoshlarimiz ham katla hissa qoshishgan. Ibn Sino ozining Tib qonunlari asarida dorivor giyohlar yordamida odam ichagidan parazit chuvalchanglarni haydab chiqarish haqida yozgan. Ozbek olimlari A.T.Tolaganov osimlik gelmintlarini, M.A.Sultonov, J.A.Azimov, E.X.Ergashev yovvoyi va uy hayvonlarining gelmintlarini organishgan. Olimlar olib borgan tadqiqollar parazit chuvalchanglar yetkazadigan zararni keskin kamaytirishga imkon berdi.

Odam, hayvonlar va osimliklarda 20000 ga yaqin chuvalchanglar turi parazitlik qiladi. Exinokokk voyaga yetgan davrida yirtqich hayvonlarda, lining lichinkasi odam va otxor hayvonlarda, chochqa tasmasimoni odam va chochqada parazitlik qiladi. Sabzavot va poliz ekinlariga bortma nematoda ziyon yetkazadi. Parazil yashash tasirida chuvalchanglarning harakatlanish, bazan hazm qilish organlari yoqolib ketgan; tanasi qatiiq kutikula bilan qoplangan; yopishuv organlari rivojlangan, serpusht bolgan. 

qjUeSC3 	  