 12-. Qonning tarkibi va shaklli elementlari
? Shaklli elementlar, plazma
Probirkaga bir tomchi geparin moddasini tomizib, ustiga 2-3 ml qon quyib, sentrifugada bir necha minut davomida aylantirilsa, u ikki qismga: ustki qismida rangsiz qon plazmasiga, pastki qismida esa qonning qizil rangdagi quyuq qismi - shaklli elementlariga ajraladi (26- rasm).
Qon plazmasi. Qon plazmasi tarkibida oqsillar, yoglar, uglevodlar, mineral tuzlar, gormonlar, fermentlar, antitelalar boladi. Plazma tarkibida ortacha 90-92 % suv, 7-8 % oqsillar, 0,9 % tuzlar, 0,1 % glukoza, 0,8 % yog boladi.
Qonning doimiy harakati natijasida bu moddalar hujayralarga otadi va ozlashtiriladi. Moddalar almashinuvi natijasida hujayralarda hosil bolgan qoldiq moddalar qonga otib, ayirish organlariga yetkaziladi va tashqariga chiqarib yuboriladi. Plazma tarkibidagi vitaminlar, fermentlar, gormonlar hujayralarda moddalar almashinuvi jarayoni normal tishida va antitelalar organizmni yuqumli kasalliklardan himoya qilishida muhim ahamiyatga ega. Shuning uchun ham qon yoki undan tayyorlangan plazma davolash maqsadida qollaniladi.
Qonning shaklli elementlariga eritrotsitlar, leykotsitlar va trombotsitlar kiradi (27- rasm). Ular qonning quyuq qismini tashkil etadi.
Eritrotsitlar (qizil qon tanachalari). Eritrotsitlar suyaklarning
komik qismida hosil boladi. Yetilmagan yosh eritrotsitlarda boshqa hujayralardagi singari yadro boladi. Yetilgan eritrotsitlarda yadro yoqoladi, yani odamning qoni tarkibidagi eritrotsitlar yadrosiz boladi. Ular ortasi ozroq botiq, yumaloq shaklga ega. 1 mm3 qonda 4 - 6 million, ortacha 5 million dona eritrotsit boladi. Eritrotsitlarning hosil boiishi va soni normal miqdorda bolishi odamning sogligiga, ovqatlanishiga, jismoniy mashqlar bilan shugullanishiga, quyoshning ultrabinafsha nurlarini yetarli qabul qilishiga bogliq. Ayniqsa, ovqat tarkibida oqsillar, temir moddasi,  guruhga kiruvchi vitaminlar yetarli miqdorda bolishi zarur. Eritrotsitlar suyak komigida hosil bolib, qonga otgandan song ortacha 120 kun yashaydi. Songra ular jigarda va taloqda parchalanadi. Parchalangan eritrotsitlardan ajralgan temir moddasi suyak komigida yosh eritrotsitlar hosil bolishi uchun sarflanadi. Parchalangan eritrotsitlarning gemoglobini tarkibidagi gem moddasi jigarda bilirubin moddasiga aylanib, ot suyuqligi hosil bolishi uchun sarflanadi.

Eritrotsitlarning asosiy vazifasi organizmning barcha hujayralarini kislorod bilan taminlashdan iborat. Ular tarkibidagi gemoglobin opkalardan kislorodni oziga biriktirib hujayralarga yetkazadi, ularda moddalar almashinuvi natijasida hosil bolgan karbonat angidridni yana oziga biriktirib opkaga olib boradi.
Eritrotsitlarning soni va ular tarkibidagi gemoglobin miqdorining kamayishi kamqonlik (anefniya) kasalligi deb ataladi. Bu kasallikning oldini olish uchun yuqorida aytilganidek, ovqat tarkibida oqsil, temir moddalari, vitaminlar yetarli miqdorda bolishi, jismoniy mashqlar bilan muntazam shugullanish, nafas oladigan havoning toza bolishi kabilar katta ahamiyatga ega.
Leykotsitlar (oq qon tanachalari). Leykotsitlar yadroli qon hujayralari bolib, ular granulotsitlar (donador) va agranulotsitlarga (donasiz) bolinadi. Leykotsitlar mikroblar va zararlangan hujayralarni yutib halok boladi (28- rasm). Yalliglangan joyda toplanib qoladigan yiring olik leykotsitlar hisoblanadi. 1 mm3 qonda 6 - 8 ming dona leykotsit boladi. Leykotsitlar sonining kopayishi leykotsitoz, kamayishi leykopeniya deb ataladi. Leykotsitlar suyaklaming komik qismida va taloqda (limfotsitlar) hosil boladi.
Leykotsitlaming asosiy vazifasi organizmni yuqumli kasalliklardan himoya qilishdir. Ular organizmga kirgan mikroblami yutib, eritib yuboradi. Bu hodisa fagotsitoz deb ataladi. Leykotsitlaming bu xossasini atoqli rus olimi I. I. Mechnikov aniqlagan. Odam yuqumli kasalliklar bilan kasallanganda leykotsitlaming soni kopayib, 1 mm3 qonda 10 - 20 mingga yetadi va undan ham ortishi mumkin.
Trombotsitlar (qon plastinkalari). Trombotsitlar suyaklaming komik qismida va taloqda hosil boladi. Yadrosi bolmaydi. Past tabaqali umurtqali hayvonlar trombotsitlarining yadrosi boladi. 1 mm3 qonda 300-400 ming dona trombotsit boladi. Ular leykotsitlarga oxshab 2 - 5 kun yashaydi. Trombotsitlarning asosiy vazifasi qonning ivishini taminlashdan iborat. Ular soni kamayganda qonning ivish xossasi buziladi.
Qonning ivishi. Qonning ivishi - organizmning muhim himoya reaksiyasi hisoblanadi. Qonning bu xossasi turli jarohatlanishlarda organizmni ortiqcha qon yoqotishdan saqlaydi. Qonning ivish xossasi ozgarsa, ozgina jarohatlanish ham odam sogligiga katta xavf tugdiradi, chunki organizm kop qon yoqotishi mumkin. Soglom odamda qon 3-4 minut ichida iviydi. Bazi odamlar qon plazmasining tarkibida qonning ivishida muhim ahamiyatga ega bolgan biologik modda  antigemofil omil yetarli boimaydi. Bu kasallik gemoflliya deb atalib, u nasldan naslga, yani ota-onadan bolaga otadi. Bunday odamlarda qon ivishi buziladi, natijada bexosdan burundan qon kelishi, salgina jarohat tufayli kop qon yoqotishi mumkin. Bundan tashqari, trombotsitlarning soni kamayganda, ovqat tarkibida Ca ionlari,  vitaminining miqdori yetishmay qolganda ham qonning ivish xossasi kamayadi.


_Jr`SC%   