 7-. Dengiz boshliqichlilari


Aktiniyalar - yakka otroq yashovchi poliplar. Tanasining tuzilishi va shakli gidraga oxshash boladi. Lekin gidradan ancha yirik (tana diametri 0,5 m gacha) va qisman rangli bolishi bilan farq qiladi (15-rasm, 4). Paypaslagichlari ogiz teshigi atrofida bir necha qator bolib joylashgan. Aktiniyalar suv tubidagi narsalarga yopishib yashaydi, bazan tovonida asta-sekin harakat qiladi. Gidra singari ular ham oljasini otiluvchi iplari bilan jarohatlab, paypaslagichlari yordamida ogziga soladi.

Koloniya hosil qiluvchi poliplar. Dengizlarda koloniya hosil qiluvchi poliplar keng tarqalgan. Koloniya gidraga oxshash tuzilgan juda kop sonli poliplardan iborat. Koloniyadagi poliplarning ichki boshliqlari ozaro tutashgan boladi. Shuning uchun har bir polipning tutgan ozigi hamma koloniya azolari ortasida teng taqsimlanadi. Koloniya hosil qiluvchi poliplar mayda organik qoldiqlar va mikroorganizmlar bilan oziqlanadi. Kopchilik turlarining tanasi devorida ohak skelet hosil boladi. Qatliq skeletli, koloniya bolib yashovchi boshliqichlilar korall poliplar deb alaladi (15-rasm, 5, 6).



Kotoniya bolib yashovchi poliplar jinsiy kopayganda tuxumdan chiqqan lichinkasi aktiniyalar lichinkasi singari suv tubiga yopishib, kichkina polip hosil qiladi. Polip davrida esa gidra singari jinssiz kurtaklanish orqali kopayadi. Lekin kurtakdan hosil bolgan yosh poliplar ona tanasidan ajralib ketmaydi va bir necha vaqtdan keyin ular ham kurtaklana boshlaydi. Shu tariqa koloniya hosil boladi.

Korall riflari. Tropik dengiz sohillari yaqinida, okeanning uncha chuqur boImagan joylarida korall poliptar zich joylashib, juda yirik koloniyalar riflarini hosil qiladi. Koloniya suv yuzasiga qarab osadi; suv tubida esa koloniyaning halok bolgan ostki qismi koplab toplanib qoladi. Shu tar/da vaqt otishi bilan poliplar koloniyasi korall orollari hosil qiladi. Shamol, suv va qushlar orqali har xi! osimliklarning urugi kelib qolishi natijasida riflarda hayot boshlanadi. Bunday riflar Tinch okeanning tropik qismida, ayniqsa Avstraliya qirgoqlari yaqinida kop uchraydi.

Korall riflaridan qurilish materiali (ohaktosh) sifatida foydalaniladi. Ayrim riflardan (qizil korall) zeb-ziynat buyumlari tayyorlanadi. Korall riflari turli baliqlar va boshqa dengiz hayvonlari uchun makon boladi. Shuning uchun riflar tarqalgan joylar qoriqxonalarga aylantirilgan.

Meduzalar. Meduzalarning tanasi birmuncha tiniq, shishasimon dildiroq moddadan iborat. Shakli soyabonga oxshab ketadi (15-rasm, 1, 2, 3). Soyabon ostki tomoni markazida joylashgan ogiz teshigi atrofida va soyabon chetida juda kop paypaslagichlari boladi. Tana devori hujayralari hamma boshliqichlilar singari ikki qavat joylashgan, lekin oraliq moddasi juda kuchli rivojlangan.

Meduzalarning soyaboni qisqarganda uning ostidagi suv kuch bilan otilib chiqishi tufayli reaktiv harakat paydo boladi. Meduzalar qavariq tomoni bilan olga suzib ketadi.

Meduzalar yirtqich bolib, qisqichbaqasimonlar, chuvalchangiar, baliq chavoqlari va boshqa mayda suv hayvonlari bilan oziqlanadi. Ular oljasini otiluvchi ipchalari yordamida falajlab, ogiz atrofidagi yirik paypaslagichlari yordamida ogziga soladi. Ayrim meduzalarning otiluvchi ipchalari kuydirish xususiyatiga ega. Shimoliy dengizlarda uchraydigan qutb meduzasi va Qora dengizda ildizogiz meduza chomiluvchilar uchun xavfli hisoblanadi. Dengiz likopchasi deb ataladigan, barcha dengizlarda keng tarqalgan aureliya meduzasi odam uchun zararsiz. Meduzalar baliqlar chavoqlarini yeb, baliqchilikka birmuncha ziyon yetkazadi.

Boshliqiehlilarning kelib chiqishi. Tanasidagi hujayralarning kuchsiz ixtisoslashganligi va kuchli regeneratsiya qilish xususiyati boshliqiehlilarning eng qadimgi hayvonlar ekanligini korsatadi. Olimlarning fikricha, qadimgi koloniya bolib yashovchi bir hujayrali xivchinlilardan dastiab gidrasimonlar, ulardan esa korall poliplar va meduzalar kelib chiqqan. Boshliqichlilar tanasida oziqni qamrab olib hazm qiladigan hujayralarning bolishi buning dalili hisoblanadi.

Boshliqichlilar - tuban tuzilgan suvda yashovchi kop hujayralilar. Ularning toqima va organlari rivojlanmagan; hujayralari ikki qator joylashib, tana devorini hosil qiladi. Tana boshligi ichak vazifasini ham bajaradi. 

Teri-muskul, otuvchi, nerv, hazm, bezli, oraliq hujayralari ixtisoslashgan. Meduzalar suvda erkin suzib yuradi; korall poliplarning kopchiligi koloniya hosil qiladi. Aktiniyalar, yakka yashovchi korall poliplar, otroq poliplar. Trapik dengizlarda korall poliplar koloniyasi rif va orollar hosil qiladi.

VYX`SC3 u  