Bu savoldan Santyago hayron bo'ldi. Biroq u qariyaning gapini esladi: agar sen biror narsani xohlasang, butun Olam sening xohishing ijobat bo'lishiga ko'maklashadi. Va u cho'ntagidan pulni olib, arabga ko'rsatdi. Xo'jayin ularga yanada yaqinroq kelib, tepalarida turib oldi, keyin esa haligi bola bilan arabchada qattiq-qattiq gaplashdi. Santyagoning nazarida xo'jayin nimagadir achchiq qilayotganday edi.
- Ketdik bu yerdan, - dedi bola. - Bizning bu yerda o'tirishimiz unga yoqmayapti. Santyago xursand bo'lib o'rnidan turdi va hisob-kitob qilay degandi, xo'jayin uning qo'lidan tutib, nimalardir deb gapira boshladi. Qo'lini bo'shatib olishga Santyagoning qurbi yetardi, biroq u yot bir mamlakatda va boz ustiga, bunday vaziyatda o'zini qanday tutish lozimligini bilmas edi. Baxtiga yangi tanishi xo'jayinni ko'kragidan itarib yubordi va Santyagoni yemakxonadan ko'chaga olib chiqib ketdi.
- U sening pullaringni olmoqchi bo'ldi. Tanjer Afrikaning boshqa shaharlariga o'xshamaydi. Bu bandargoh, bandargoh esa doim tovlamachilarga to'lib yotadi.
Unga ishonsa bo'ladi. U mushkul vaziyatga yordam berdi. Santyago yana cho'ntagidan pullarni olib, sanadi.
- Ertagayoq ehromlarga jo'nashimiz mumkin, - dedi arab. - Biroq avval ikkita tuya sotib olishimiz kerak.
Shunday deb u Santyagoning qo'lidan hamyonni oldi.
Ular Tanjerning har qadamda chodirlaru savdo qutilari turgan tor ko'chalaridan yurib ketishdi va minglab olomon bilan to'la bozor maydonidan chiqishdi - odamlar savdolashar, baqirib-chaqirishardi. Ko'katu mevalar pichoq, xanjarlar bilan bir joyga uyub tashlangan, gilamlar esa turli-tuman chilimlar yonida. Santyago hamrohidan ko'zini uzmay borardi - bo'zbola bor pulini sherigiga bergan edi. U pulni qaytarib olmoqchi ham bo'ldi, biroq bu noqulay, degan o'yga bordi. Bu mamlakatning urf-odatlari Santyagoga notanish edi. "Hechqisi yo'q, - o'yladi u, - men uni sergaklik bilan kuzatib borayapman, shuning o'zi yetarli, axir, men undan qoruvliman." U tasodifan turli-tuman buyumlar orasida qilichni ko'rib qoldi, bunaqa chiroyli qilichni hech qachon ko'rmagan edi: g'ilofi misdan, dastasi qimmatbaho toshlar va sir bilan bezalgan. Santyago Misrdan qaytishda, albatta, o'ziga shunday qilich sotib olishni ko'ngliga tugdi.
- So'ra-chi, narxi qancha ekan? - turgan joyidan burilmay so'radi u yo'ldoshidan. Shu lahzada u qilichga mahliyo bo'lib, ikki daqiqaga chalg'iganini payqadi. Yuragi shuvillab ketdi. U o'grilib qarashga cho'chidi, chunki qarasa ko'z oldida qanday manzara namoyon bo'lishini bildi. Yana bir necha lahza u qilichdan ko'zini uzmay turdi, keyin o'zini qo'lga olib, boshini burdi.
Atrof g'ala-g'ovur, bozor qaynab-toshardi, odamlar zir yugurar, baqirib-chaqirardi, gilamlar va yong'oqlar, mis laganlar va ko'katlar uyulib qorishib yotar, erkaklar qo'l ushlashib, ayollar paranjida yurishar, allaqanday taomlarning hidlari taralar va faqat uning boyagi yo'ldoshi qay go'rgadir g'oyib bo'lgandi.
Avvaliga Santyago ular bir-birini olomon orasida tasodifan yo'qotib qo'yishganiga o'zini ishontirishga urindi va turgan joyidan jilmay kutishga qaror qildi - lop etib kelib qolar, deb o'yladi. Biroz vaqt o'tdi; baland minoraga ko'tarilgan kishi qiroat bilan nimadir deb qichqirdi - shu lahza atrofdagilar muk tushib, manglaylarini yerga tegizishdi va xirgoyi qila boshlashdi. Keyin esa, xuddi tinib-tinchimas chumolilarday g'imirlashib, narsalarini yig'ishtirishdi, chodir va savdo qutilarini bekitishdi. Bozor bo'shab qoldi. Quyosh ham osmonni tark eta boshladi; Santyago uni uzoq kuzatdi - quyosh maydonni qo'rg'alagan oq uylarning tomlari ortiga bekinguncha termilib turdi. U esladi, bugun quyosh ko'tarilgan paytda u narigi qit'ada edi, cho'pon edi, oltmishta qo'yi bor edi va movutchining qizi bilan uchrashuvni kutardi. Erta tongdayoq, otarini yaylovga haydagandan so'ng, nimalar ro'y berishi unga oldindan ayon bo'lgandi. Mana, shu kunning shom pallasida u boshqa bir mamlakatda yuribdi, yot o'lkada u begona va hatto mahalliy xalq gaplashadigan tilni ham bilmaydi. Endi u cho'pon emas, bor-yo'g'idan, avvalo, pulidan ajralib qoldi, demak, endi ortga qaytolmaydi va hammasini boshidan boshlay olmaydi.
"Bularning bari quyosh chiqib botguncha ro'y berdi-ya", - o'yladi bo'zbola. U o'z ahvoliga achindi va hayoti kutilmaganda butkul o'zgarib ketganiga qattiq qayg'urdi. Yig'lay desa uyat. U hatto qo'ylarining oldida yig'lashga ham uyalardi. Biroq bozor maydoni allaqachon bo'shab qolgan, u esa yolg'iz, vatanidan juda uzoqda. Santyago yig'lab yubordi. Nahotki, Tangrining qahri, bor yo'g'i ko'rgan tushiga ishongan kishilar uchun, shu qadar qattiq bo'lsa!
"Qo'ylarimni boqib yurganimda mendan baxtiyor odam yo'q edi, men hammaga xursandchilik ulashardim. Meni ko'rganda odamlar shod bo'lishardi va eng e'tiborli mehmonday e'zozlashardi.
Mana, endi men g'amga botdim va baxtsizman. Nima qilarimni bilmayman. Endi badjahl va hech kimga ishonmaydigan bo'laman, bir odam meni aldab ketgani uchun hammadan gumonsirab yashayman. Xazina topganlarni esa ko'rolmayman, negaki bu omad mendan yuz o'girdi. Xasga tirmashib yashayman endi, chunki qurbim shunga yetadi, xolos, olamni anglamoqqa ojiz va kuchsizman".
U to'rvasini ochib, uning ichida biror-bir yegulik - hech bo'lmasa yog' bilan bir burda non - qolmaganmikan, deb qaradi, biroq to'rvadan qalin kitob, kamzul va qariya bergan ikki dona toshni topdi, xolos.
Ularga ko'zi tushib, Santyagoning chiroyi ochildi. Axir, u qariya sovg'a qilgan shu ikkita toshga oltita qo'yni almashdi-da. Agar bu toshlarni sotolsa bo'lgani - puliga patta olib vataniga qaytadi.
"Endi aqlimni yig'ib ish qilaman", - o'yladi u to'rvadan toshlarni olib, cho'ntagiga bekitarkan. Bu yer bandargoh shahar, bandargoh esa, uni shilib ketgan haligi yulg'ich to'g'ri aytganiday, tovlamachilarga to'la.
Faqat endigina yemakxona xo'jayinining nima uchun qizishib gapirganiga Santyagoning aqli yetdi - u bo'zbolaga qavatingdagi yo'ldoshiga ishonma, deya jon kuydirib uqtirgan ekan.
"Men xuddi boshqa oddiy odamlardayman: xayolimdagini borga yo'yaman va dunyoni asli qanday bo'lsa shundayligicha emas, balki o'zim xohlaganday ko'raman". U yana toshlarni qo'liga olib qaradi, mehr bilan siladi - toshlar iliq tuyuldi. Mana, hozircha uning qo'lidagi haqiqiy xazina shu. Qo'lingni tekizsang ko'ngling ko'tariladi. Ular Santyagoga qariyani eslatdi. Qariyaning gaplari uning qalbida qayta sado berganday bo'ldi: "Agar sen biror narsani xohlasang, butun Olam sening xohishing ijobat bo'lishiga ko'maklashadi".
Uning bilgisi keldi - to'g'rimikan bu gap. U bo'm-bo'sh bozor maydonining qoq o'rtasida turibdi, cho'ntagida bir miri yo'q va endi qo'ylarni bu oqshom qaerga qamab qo'ysam, deb bosh qotirishi ham shart emas. Biroq cho'ntagidagi qimmatbaho toshlar uning yaqinda podshoh bilan uchrashganini shak-shubhasiz dalillab turar, podshoh uning butun hayotini: otasining miltig'ini so'ramay olganiyu, birinchi marta ayol bilan bo'lganini - hammasini bilar edi.
"Toshlar senga jumboqni yechishga yordam beradi. Ular Urim va Tumim deyiladi", - esladi u.
Santyago ularni yana cho'ntagidan chiqardi va to'rvasiga soldi, keyin sinab ko'rgisi keldi. Qariya toshlarga savollarni aniq qilib berish kerak, deb tayinlagan edi, chunki ular nimani xohlayotganini aniq biladigan kishiga yordam beradi, degandi. U toshlardan: qariyaning menga bildirgan tilaklari hali o'z ta'sirini yo'qotgani yo'qmi, deb so'radi va qo'lini to'rvadan chiqardi:
- Yo'q, - javob qildi tosh.
- Men xazinani topa olamanmi? - so'radi Santyago.
U yana to'rvaga qo'lini tiqdi va toshlarni aralashtirib javobni olaman deganida ikkala tosh ham to'rvaning teshigidan tushib ketdi. Negadir u oldinlari to'rvaning eskirib qolganini sezmagandi. Santyago toshlarni yerdan terib olib, ularni tag'in yashirish uchun egilgan chog'da miyasiga bir yangi fikr keldi: "Belgilarga e'tibor bilan qarashga va ularga ergashishga o'rgan", - degandi qariya.
Belgi! Santyago kulib yubordi. Keyin darhol yerdan toshni olib, to'rvasiga tiqdi. U to'rvaning teshigini tikishni xayoliga ham keltirmaydi, chunki xohlagan damda toshlar to'rvani tark etishi mumkin. U tushundi, dunyoda shunday narsalar borki, ular haqida so'rab-surishtirish befoyda - bu o'z taqdiringdan qochib qutila olmasligingga o'xshaydi. "Axir, men qariyaga faqat o'zim qaror qabul qilaman, deb va'da berganman-ku", - dedi u ichida.
Biroq toshlar unga qariyaning hali ham u bilan birga ekanidan ishora berdi va bu bo'zbolada ishonch uyg'otdi. U yana bo'm-bo'sh maydonga ko'z yugurtirdi, biroq endi uning nigohi oldingiday umidsiz emas edi. U yot bir dunyoga kelib qolmagan, shunchaki yangi bir joyda edi.
Axir, unga ayni shu - yangi joylarni ko'rish yoqardi-da. Agar ehromlargacha yetib borish nasib etmasa-da, achinmaydi, chunki u har qanday cho'pondan ham ko'proq narsalarni ko'rdi, bildi.
"Ular bilsaydi, - o'yladi bo'zbola, - atigi ikki soatli yo'l narisida hammasi mutlaqo boshqacha ekanini".
Yangi dunyo hozir uning ko'z o'ngida o'lik maydonga aylanib yotardi, biroq haligina bu joyda hayotning qaynab-toshganini ko'rishga u ulgurdi va endi buni hech qachon unutmaydi. U o'zi ko'rgan qilichni ham esladi: ha, ikki daqiqali tomosha uchun ko'p pulidan ajrab qolishiga to'g'ri keldi, biroq bunday narsani u avval hech qachon ko'rmagandi-da. Tuyqusdan Santyago dunyoga nafaqat tovlamachi va yaramas kimsaning qurboni bo'lgan odam ko'zi bilan, balki jasur xazina qidiruvchi va sarguzashtlar ishqibozining nigohi bilan ham qaray olishini anglab qoldi.
- Men - jasur xazina qidiruvchi va sarguzashtlar ishqiboziman, - ming'irladi u uyquga ketarkan.
Kimdir biqinidan turtganidan u uyg'onib ketdi. Santyago qoq o'rtasida tunagan bozor maydoni tong otishi bilan tag'in jonlana boshlagan edi.
Odatiga ko'ra, qo'ylarni ko'rmoqchi bo'lib alanglarkan Santyagoning uyqusi butkul ochildi va o'zining yangi bir olamda ekani yodiga tushdi, esladi, biroq bundan ko'ngli cho'kmadi, aksincha, u baxtiyor edi. Endi qorin g'amida tentirab yurmaydi - to'g'ri xazinaga yo'l oladi! Garchi cho'ntagida bir miri bo'lmasayam, ertangi kuniga ishonchi bor, ko'ngli to'q. Kecha oqshom u sarguzashtlar ishqibozining taqdirini havas qildi, bunday qismatni o'ziga tanladi: endi u bir paytlar kitoblarda o'qigan qahramonlardan biriga aylanadi. Bo'zbola shoshilmasdan qadam tashlab, bozor maydonining chetidan yurdi. Savdogarlar chodirlarini ocha boshlashgandi, u shirinliklar sotadigan bir savdogarga peshtaxtaga narsalarini terishga ko'maklashdi.
Savdogar xursand bo'lib kuldi; u o'z hayotidan mamnun, nima uchun yashayotganini bilar va yangi ish kunini xush kayfiyat bilan qarshilashga hozirlanayotgan edi. Uning kulgisi bo'zbolaga qariyani - sehrli podshoh Malkisidqni eslatdi.
"Bu savdogar dunyo kezish yoki movutchining qiziga uylanish uchun shirinlik pishirmaydi. Bu shunchaki uning ko'nglidagi mashg'uloti, shu ish unga yoqadi", - deb o'yladi bo'zbola va bir qarashda har qanday odamning o'z taqdiri Yo'liga qanchalik uzoq yoki yaqinligini qariyadan yomonroq bilmasligini payqadi. "Bu juda oddiy, nahotki men avval buni tushunmaganman?"
Chodirni tortib bog'lashgandan so'ng qandolatchi unga yog'da pishgan birinchi somsani uzatdi. Santyago uni bahuzur yedi va tashakkur bildirib, chodirdan jildi. Ketayotib tuyqusdan chodirni qurishayotganda qandolatchining arabcha gapirgani va o'zining ispancha javob qilgani yodiga tushdi, biroq ular baribir bir-birlarini tushunishibdi-da. "Demak, so'zlarga tobe bo'lib qolmagan til ham bor ekan, - o'yladi u. - Men shu tilda qo'ylar bilan gaplashardim, mana, endi odam bilan gaplashishga urinib ko'rdim". "Hammasi bir butun, yaxlit", degan edi Qariya.
Santyago belgilarni ko'zdan qochirmaslik uchun Tanjerning tor ko'chalaridan shoshilmay yurishga qaror qildi. Bu sabr-qanoatni talab etadi, biroq sabr-qanoat shunday ezgu ne'matki, har qanday cho'pon dastlab ana shu saboqni oladi. "Hammasi bir butun, yaxlit", - Malkisidqning so'zlari tag'in yodiga tushdi.
Billur buyumlar sotuvchi savdogar yangi kunning boshlanishini kuzata turib, ertalabdanoq ko'nglini cho'ktiradigan odatdagi g'am-tashvishdan og'rindi. U tik tushgan tor ko'chadagi xaridorlar onda-sonda bosh suqadigan do'konida, qariyb o'ttiz yildan beri, tirikchilik qiladi. Hayotida biror-bir o'zgarish qilishga endi kech; billur idishlarni sotishdan bo'lak yumush qo'lidan kelmaydi. Bir paytlar uning do'koni gavjum bo'lardi, arab savdogarlari, ingliz va frantsuz geologlari, olmon askarlari - puldor odamlar ko'p kelishardi. O'shanda billur savdosi foydaning koni edi va u boyib ketishiga, yoshi qaytganda malohatli ayollar ko'nglini charog'on etishga umidlanardi. Biroq zamon evrildi, bu bilan baqamti shahar ham o'zgarishlarga yuz burdi. Tanjerning shundoq biqinidagi Seut tez qad rostladi va savdoning avj nuqtasi o'sha tarafga ko'chdi. Yon-atrofidagi savdogar-qo'shnilar har qaysi har yoqqa ravona bo'lishdi, bu tor ko'chada sanoqligina do'konchalar qoldi va deyarli hech kim ularga bosh suqaydi, bu joyga qadam bosmaydi.
Biroq har nima bo'lganda ham, billur idish sotuvchi bu savdogarning endi bo'lari bo'lib, bo'yog'i singgan edi. O'ttiz yil u billur olib sotish bilan mash-g'ul bo'ldi, endi yoshi bir joyga borganda hayotini o'zgartirishga kech.
Choshgohgacha savdogar unda-bunda o'tganlarni kuzatib o'tirdi. Ko'p yillar shu zaylda o'tirganidan bu tang ko'chadan kimning qay mahalda o'tishi unga yod bo'lib ketgan. Biroq tushlikka bir necha daqiqa qolganda do'konining peshtaxtasi ortida bir navqiron muhojir paydo bo'ldi. U binoyiday kiyingan edi, biroq savdogar sinchkov nigohi bilan uning puli yo'qligini payqadi. Shunday bo'lsa-da, u chiqib ketgunicha tushlikka shoshilmay turishni ma'qul bildi.
Eshikdagi e'lon bu do'konda xorijiy tillarda ham gapirilishini daraklardi. Santyagoning ko'zi peshtaxta ortida ko'ringan xo'jayinga tushdi.
- Xohlasangiz, men mana bu idishlaringizni yuvib beraman, - dedi bo'zbola. - Bu ahvolda ularni hech kim sotib olmaydi.
Xo'jayin javob qilmadi.
- Evaziga menga biror yegulik berasiz.
Xo'jayin miq etmay unga qarab turardi. Santyago bir qarorga kelishi zarurligini tushundi. To'rvasida kamzuli bor edi - sahroda keragi bo'lmaydi. U kamzulni to'rvadan olib, idishlarni artishga kirishdi. Yarim soat ichida peshtaxtadagi idishlar yaraqladi va shu payt ikki kishi kirib, billur idishlardan xarid qildi.
Ishni tugatib, Santyago xo'jayindan ovqat so'radi.
- Yurchi men bilan, - dedi unga javoban xo'jayin.
Eshikka "Tushlik payti" deb yozilgan lavhachani ilib, u Santyagoni tor ko'chaning baland joyidagi yemakxonaga olib bordi. Ular bu yerdagi yagona stol-ga kelib o'tirishdi. Billur sotuvchi kuldi:
- Idishlarni tozalashingga hojat yo'q edi. Qur'onda och odamning qornini to'ydirish buyurilgan.
- Nega siz meni to'xtatmadingiz?
- Chunki idishlar kir edi. Qolaversa, ikkalamiz ham miyamizni keraksiz lash-lushlardan tozalashimiz zarur-ku.
Ovqatlanib bo'lishgach, savdogar dedi:
- Sen mening do'konimda ishlasang deyman. Bugun, sen idishlarni artib tozalayotganingda ikkita xaridor keldi -bu xayrli alomat.
"Odamlardan belgi-alomatlar haqida tez-tez eshitasan, - o'yladi cho'pon bola, - biroq ular o'zlari aytishayotgan gaplarining fahmiga borishmaydi. O'zim-chi, o'zim ham, ma'nisiga bormay necha yil qo'ylarim bilan so'zsiz tilda gaplashib yurdim-ku".
- Xo'sh, nima deysan - tiqilinch qildi savdogar. - Mening do'konimda ishlaysanmi?
- Tong otguncha hamma idishlarni yuvib tozalayman, - javob qildi bo'zbola. - Haqiga menga Misrga yetib olishimga yetarli pul berasiz. Savdogar chol yana kulib yubordi.
- Mening do'konimda yil bo'yi billur idishlarni yuvib, buning ustiga har bir sotilgan idish pulidan yaxshigina foiz olib tursang ham Misrgacha yetadigan pul topolmaysan, baribir qarz ko'tarishingga to'g'ri keladi. Tanjer bilan Misr orasi - minglab kilometr sahro. Bir daqiqa og'ir jimlik cho'kdi, go'yo butun shahar uyquga cho'mganday bo'ldi. Bozorlar, o'z molini maqtab yotgan savdogarlar,
minoraga chiqib azon aytayotgan kishilaru, dastasi hashamli qilichlar - bari g'oyib bo'ldi. Umid va sarguzashtlar ishtiyoqi, keksa podshoh va Taqdir Yo'li, xazina va ehromlar o'z-o'zidan yo'qoldi-yitdi. Dunyoni o'lik sukunat o'z zabtiga oldi. Chunki Santyagoning ruhi tamom cho'kib ketgan edi. U na og'riqni, na azobni va na afsus- nadomatni his etar, nigohi yemakxonaning ochiq eshigiga qarab qotib qolgan va faqat juda-juda o'lgisi kelar, hammasi hozirning o'zidayoq butkul yo'q bo'lishini istardi. Savdogar unga qarab qoshini kerdi - ertalab, haligina bu bola quvnoq ko'ringan edi. Endi qovog'idan qor yog'ayapti: quvnoqligidan asar ham qolmadi.
- Men senga, o'g'lim, vataning-ga borib olishing uchun yetadigan pul bera olaman, - dedi savdogar.
Bo'zbola indamadi. Keyin o'rnidan turdi, kiyimlarini tortib to'g'riladi va to'rvasini qo'liga oldi.
- Men do'koningizda qolib ishlayman, - dedi u. Va biroz sukut saqlab, qo'shib qo'ydi:
- Menga pul kerak, to'rt-beshta qo'y sotib olishim uchun.
