5- XIX asr oxiri  XX asr boshlarida
Fransiyada iqtisodiy va siyosiy hayot

Iqtisodiy ahvol

XIX asr songgi choragida Fransiyaning
iqtisodiy ta raq q iy o ti sekinlashdi.
Chunonchi, dunyoda sanoat ishlab chiqarish hajmi boyicha
ikkinchi o rindan tortinchi oringa tusliib qoldi. Xosh, Fransiya
iqtisodiy taraqqiyoti sekinlashuvining asosiy sabablari nimalardan
iborat edi?
Avvalo, Fransiyaning hamon mayda tovar ishlab chiqaruvchilar
davlati b o lib qolayotganligi import hajmining
eksportdan ortiq bolisliiga olib kelgan. Bu esa oz navbatida ichki
bozoming cheklanishiga sabab bolgan. Ikkinchidan, Fransiya
tabiiy boyliklari kam davlat edi. Uchinchidan, Prussiya bilan
bolgan urush Fransiyaga juda katta moddiy talafot yetkazdi.
Urushda Fransiya 13 mlrd. frank zarar kordi. Tortinchidan,
ichki siyosiy vaziyatning beqarorligi mamlakat iqtisodiy ahvoliga
katta salbiy ta sir korsatdi. Beshinchidan, dehqonlar xarid
quvvatining pastligi sanoat ishlab chiqarishi o sishiga salbiy
ta sir korsatayotgan edi. Oltinchidan, Fransiya chetga kop
kapital chiqarib yuborgan edi. Bu sarmoyadorlarga katta foyda
keltirardi. Shuning uchun ham sarmoyadorlar (kapitalistlar)
o z sarmoyalarini (kapitalini) mamlakat ishlab chiqarishiga
emas, balki chetga (katta foiz evaziga, albatta) chiqarishni afzal
korgan.

Hokimiyat uchun kurash

Prussiya bilan urush tugagach, hukm,ron doiralar  rtasida hokimiyat uchun kurash
kuchayib ketdi. Ulami shartli ravishda
ikki guruhga bolish mumkin edi. Birinchisi  monarxiya
tarafdorlari, ikkincliisi  respublika tarafdorlari edi.
1873-yilda Germaniyaga tovon to lab b o lindi. Nihoyat,
Germaniya oz qosliinlarini Fransiyadan olib cliiqib ketdi.
Respublikachilar mamlakat parlamentida (Milliy Majlis)
ozchilikni tashkil etganlar. Biroq, Fransiya aholisining katta qismi
monarxiyaga qarshi bolganligi ularga madad bolardi.
Milliy Majlisda kopchilikni tashkil etgan monarxiyachilar
o z nomzodlarini ikki bor prezidentlikka saylagan bolsalar-da,
monarxiyani tiklashga urinishi natijasiz tugadi. Keskin ichki siyosiy
kurashda oxir-oqibatda respublikachilar galaba qozondi.

Uchinchi Respublika konstitutsiyasi

1875-yil Uchinchi Respublika Konstitutsiyasi qabul qilindi. Unga kora prezidentlik
lavozimi saqlab qolindi. Ayni paytda
ikki palatali (Deputatlar palatasi va Senat) parlament (Milliy
Majlis) tashkil etildi. Uning vakolat muddati 4 yil etib belgilandi.
Parlament har ikki palatasining qoshma yigilishi 7 yil muddatga
mamlakat prezidentini saylar edi. Ijroiya hokimiyat prezidentga
va hukumatga tegishli edi. Prezident vazirlami tayinlash,
respublika nomidan tashqi siyosat yuritish, shuningdek, urush
elon qilish va sulh tuzish, umumiy afv elon qilish kabi vakolatlarga
ega edi.
Hukumat azolarini prezident tayinlasa-da, ular parlament oldida
javobgar edi.
,,Marselyeza qoshigi mamlakat madhiyasi etib belgilandi.
Buyuk fransuz inqilobi boshlangan (1789-yil) 14-iyul fransuz
xalqining Milliy bayram kuni deb elon qilindi.
0 sha davr uchun katta ahamiyatga ega bolgan qator huquq
va erkinliklar elon qilindi. Xususan, matbuot va yigilish otkazish,
siyosiy tashviqot bilan shugullanish kabi erkinlik va
huquqlar shular jumlasidandir. Lekin, xotin-qizlarga saylov huquqi
berilmagan.

Parlament  (fr.) saylov asosida tuziladigan qonun chiqaruvchi
oliy davlat organi.
Respublika  (lot. jamiyat ishi) fuqarolarning umumiy saylovi
asosida boshqariladigan davlat.
Monarxiya  (yunoncha) yakka hukmronlik.