41 -  -   Adabiyot.  Tanqidiy  realizm

Adabiyot

XIX  asr  oxiri    XX  asming  boshlarida
Yevropa  mamlakatlarining  madaniy  hayo- 
tida realistik oqim bilan dekadentlik oqimi ortasida kurash avj oldi. 
Xalq dekadentlik ruliida yozilgan asarlami qabul qilmadi. Natijada 
turmushni aniq ifodalaydigan asarlarga ehtiyoj ortdi. Realistik yozuv
chilar  atrofdagi  voqelikni  dadil  va  haqqoniy  aks  ettirishga  intil- 
dilar.  Shuning uchun bu davr realizm yoki tanqidiy realizm nomini 
oldi.  Bu  davrda  rus  adabiyoti  namoyandalari  F.  M.  Dosto- 
yevskiy,  L.  N.  Tolstoy,  A.  P.  Chexov  chet  ellardagi  zamondoshlari 
uchun realistik ijodning yangi imkoniyatlarini ochib berdilar.

Gi de Mopassan  ozining  ,,Hayot,
,,Azizim,  ,,Mont-Oriol  va  boshqa 
asarlari bilan  fransuz badiiy  dunyosida 
qator ijtimoiy masalalami mahorat bilan 
rango-rang boyoqlarda tasvirlagan ijod- 
kordir.
Amerika yozuvchisi  J.  Londonning 
ijodi  radikal  intilishlar  bilan  ajralib 
turar edi.  Uning  Temir tovon  roma- 
nida insoniyat oldida turgan halokat yoki 
dahshatli azoblar oldindan aytib berildi.
Avtobiografik  tarzdagi  Martin  Iden 
romanida  yozuvclii  halol  ijod  alllining  p  ]yj  Dostoyevskiy. 
soxta  madaniyat  bilan  fojiali  toqna- 
shuvini  ocliib berdi.
Amerikalik  yozuvclii  T.  Drciyzeming  ,,Moliyaclii,  ,,Titan 
romanlarida  amerikalik  monopolist,  tojsiz  qirol,  puldor  Kauper- 
vudning  umumlashgan  obrazi  berilgan.  Kaupervud boyish  uchun 
kurashda  qalloblik  usullaridan,  odamlarni  aldash,  sotib  olishdan 
foydalanib,  oz  maqsadi  sari  intiladi.
R.  Rollan  ozining  kop  tomli  Jan  Kristof  romanida  fransuz 
va  german  burjua jamiyatining  buzilishini  korsatdi.  Uning  qalira- 
moni    kompozitor  Kristof razillik,  munofiqlik,  amalparastlikni 
korib  azoblanadi.  Maydondagi  yarmarka  kitobi  goyat  keskin 
fosh  qilishi  bilan  ajralib  turadi.  Bunda  muallif  sotqin  vazirlami, 
saroy  totilarini,  ,,sotsialist  amalparastlami,  sanat  korchalon- 
larini fosh qilishda  satirik usullardan foydalanadi.
Bu davrda satira katta ahamiyatga ega boldi. Nemis yozuvchisi, 
yumorist  G.  Manning  Sodiq  fuqaro  romani  hamda  ,,Imperiya 
trilogiyasiga  kirgan  boshqa  asarlari juda  katta  fosh  etuvchi  kuch 
sifatida  namoyon  boldi.  Uning  sahifalarida  koplab  qirollar  va 
kanslerlami,  zodagonlami  va  amaldorlami,  xalqqa  xiyonat  qilgan- 
lami  hamda  viloyatlardan  cliiqqan  zodagonlami,  hatto  imperator 
Vilgelm  II  ni  korish mum kin.
Mavjud  tuzumni  hajv  qilishning  yirik  ustasi,  atoqli  fransuz 
yozuvchisi  A.  Frans  edi.  Uning  Silvester  Bonnaming  jinoyati, 
asarida  Ucliinclii  respublikaning  illatlari,  hukmron  doiralaming 
manaviy  buzilishi,  siyosat  arboblarining  sotqinligi,  monarxlaming 
fitnalari keskin, oshkora kulgi ostiga olindi.  Atoqli amerikalik satirik 
yozuvclii M.  Tvenning romanlari,  liikoyalari,  maqolalari achchiq va

dargazab  satiraga  boydir.  Olomon
qiluvchi  Q oshma  Shtatlar  maqo-
lasining  nomi  yoki  Senator  turmada
otirmagan vaqtlarida qonun cliiqaruvchi
kishi,  Xalq  xizmatkorlari  porani
taqsimlash  uchun  o z  lavozimlariga
saylangan  shaxslar  nomli  otkir  tarif-
laming ozi juda qimmatlidir.
Bu  davrda  jahon  dem okratik
madaniyatining  fondi  Osiyo  va  Lotin
Amerikasi  mamlakatlari  yozuvchi-
    larining  ijodi bilan ham boyidi.  Atoqli
KaDinaranat  i. ajior  1  *  *  ^  ?  1
yapon  yozuvchisi  A.  Ryunoske  novel-
lalarida  tekinxor  mulkdorlar  axloqi- 
ning  inqirozi,  xalq  ommasining  umumiy  kucliini  anglash  oz 
aksini  topdi.  Hind gumanist  yozuvchisi  R.  Tcigor  falsafiy teranligi 
va  badiiy  barkamolligi  bilan  ajralib  turuvclii  romanlar,  pyesalar, 
hikoya  va  sherlari  bilan  butun  dunyoga  mashhur  boldi.  Uning 
butun  ijodi  milliy  mustaqillikka  otasliin  chaqiriqdan  iborat  edi. 
Ayniqsa,  Halokat  va  tubanlik  romani  mashhur  boldi.  Xitoylik 
Lu  Sinning  ijodi  kambagallarning  ogir  ahvoliga  chuqur 
hamdardlik  rulii  bilan  sugorilgan  edi.

Demokratik Adabiyot

Demokratik adabiyot ijodkorlari tenglik va 
adolat  tamoyillarining  galaba  qilishiga, 
insonning  ijodiy  kuchlariga,  uning  dun- 
yoni  ozgartira  olishiga  ishonar  edilar.  Uning  namoyandalaridan 
biri  amerikalik  adiba  G.  Bicher-Stoudir.  Bicher-Stouning  Tom 
toganing  kulbasi  romani jahon  adabiyotining  nodir  asarlaridan 
hisoblanadi.  XIX  asr  Amerika  qullari  va  quldorlari  hayoti,  ular 
ortasidagi  ziddiyat,  qulchilikka  qarshi  negrlar  isyoni  haqqoniy 
yoritilgan. Uning  Men va mening xotinim, Biz va qoslinilarimiz 
asarlarida ham Amerika hayoti haqqoniy tasvirlanadi.
Jek  Londonning  tabiatni  boysundirgan  qahramon  haqidagi 
Hayotga  muhabbat,  ishchi  va  dehqonlar  hayotiga  bagislilangan 
Bir parcha gosht,  Dengiz borisi va boshqa asarlari mashhurdir.
Ingliz dramaturgi  Bernard Shou  oz asarlarida ekspluatatsiyani, 
meshchanlik axloqini,  munofiqlik,  soxtalikni  qoralagan.  Qariyalar 
uyida,  Qurol  va  insonShayton  shogirdi,  Mayor  Barbara" 
kabi  asarlarida  jamiyatdagi  qusurlarni  tanqid  qilish  bilan  birga,

ijtimoiy taraqqiyotga, adolatga xizmat qiluvchi kuchlami z,oravon1ikka 
qarshi  qoyish goyalari  ilgari  suriladi.
Fransuz  abidi  Viktor  Gyugo  ozining  Dahshatli  yil,  ,,Xor- 
langanlar,  ,,Toqson uchinchi yil  kabi asarlarida zulmga, jaholat 
va adolatsizlikka qarshi norozilik, bosqinchilikka nafrat,  kurashchan 
xalqqa xayrxohlik bildiradi va haqoratlangan mehnatkash insonning 
fojiali hayoti va  kurashini tasvirlaydi.
Fransuz  yozuvcliisi  Jyul  Vem  ilmiy-fantastik  romancliilikning 
yirik vakili.  Yozuvclii  Havo  sharida besh  hafta,  Yer  markaziga 
sayohat,  Kapitan  Grant  bolalari,  ,,0 n  besh  yoshli  kapitan 
asarlarining  qahramonlari    jasoratli,  dovyurak,  kurashchan 
kishilardir.
Rus yozuvchisi  L.  N.  Tolstoy umrining songgi yillarida podsho 
Rossiyasining  davlat,  cherkov,  iqtisodiy  va  ijtimoiy  tartibotlarini, 
axloqsiz  negizlarini  tanqid  qilishni  davom  ettirdi.  Yana  bir  rus 
yozuvcliisi A.  P.  Chexov Uch opa-singil,  Olchazor bog  pyesa- 
larida juda  katta  kuch bilan ijtimoiy  masalalami  umumlashtirishga 
harakat qildi.
Bu  davrda,  yaponiyalik  mashhur yozuvclii  Roka  Tokutomining 
,,Kurosivo,  Yashamagan  yaxshi,  Naoe  Kinositoning  Olovli 
ustun  romanlari  feodal  qoldiqlarga  qarshi,  milliy  qadriyatlami 
asrashga, xorijning manaviy tasiriga qarshi qaratilgan edi.
Xitoy shoiri Xua  Szunsyan  oz sherlarida xalqni bosqincliilarga 
qarshi kurashga chaqirdi.  Tanqidiy romanlar kuchaydi.  Li Baotszyci 
Bizning  cliinovniklar,  U  Voyao  Yigirma  yil  ichida,  Lyu  E. 
Lao  San  sayohati,  Szen  Pu  Qalirli  dengizdagi  gullar  roman
lari  bilan  mashhur boldi.  Bu  asarlarda  mamlakat  hayotidagi  turli 
yovuzliklar,  qarama-qarshiliklar,  bosqinchilarning  qilmishlari 
badiiy  ifoda  qilingan  edi.

Naturalizm

Naturalizm  adabiyotni  badiiy  yangilashda 
inqilob  yasadi.  0 sha  davr  hayotini  otkir 
badiiy  boyoqlarda  tasvirlagan  bir  guruh  sanatkorlar  ozlarini 
naturalistlar  deb  atadilar.  Ulaming  yirik  namoyandalaridan  biri 
fransuz  yozuvchisi  Emil  Zolya  Fransiyadagi  barcha  sinflar  va 
ijtimoiy  guruhlarning  mavqeyini,  turmush  tarzini  va  psixo- 
logiyasini korsatishni oldiga maqsad qilib  qoydi.  Emil Zolyaning 
20  jildlik  ,,Rugon-Makkarlar  asari  Ikkinchi  imperiya  davridagi 
bir  oila-ning  hayoti va  ijtimoiy tarixiga bagishlanadi.  Jerminal 
va  ,,Tor-mor  romanlari  uning  ijodining  choqqisi  liisoblanadi.
Italiyada naturalizm namoyandalaridan  Luidji Kapuana va

Jovanni  VegaY&mx  korsatish mum kin.  Ular oz  asarlarida Janubiy 
Italiyadagi  qashshoqlikni,  unga  qarshi  kurashuvchilarni  badiiy 
mahorat bilan aks ettirdilar. Amerika naturalistlaridan Stiven Kreyn 
Jasoratning qonli belgisi,  Frenk Norris  ,,Girdob asarlarida juda 
katta ijtimoiy masalalami kotarib chiqdilar.
Dekadentlik dastlab fransuz adabiyotida yaqqol namoyon bolgan. 
Lanati  shoirlar  deb  nom  olgan  P.  Verlen,  A.  Relebo,  S.  Mal- 
lorme kabi shoirlar yetakcliilik qilgan simvolizm oqimiga dekadentlik 
nihoyatda kuchli tasir etgan.

Demokratik  adabiyot    hukmron  tabaqalar  manfaatiga  emas, 
xalq manfaatlariga,  uning  kelajagiga  xizmat  qiluvchi,  kishilarni 
kelajakka  ishonch  ruhida  tarbiyalovchi,  voqelikni  haqqoniy  aks 
ettiruvchi adabiyot.
Dekadentlik ( lotinchatanazzul)  Yevropa madaniyatidagi inqiroz 
holatini  umumiy tarzda  ifoda  etuvchi  tushuncha.  Tanazzulga  yuz 
tutishlik,  umidsizlik  kayfiyati,  hayotdan  bezishlikni  ozida  aks 
ettiruvchi  oqim

