40 - Xalq  ta'limi.  Gumanitar  fanlar. 
San'at

Xalq ta'limi


Texnika  taraqqiyoti  yuqori  saviyali  muta- 
xassis  va  ishchilarga  bolgan  ehtiyojni  ku- 
chaytirib  yubordi.  Rivojlangan  mamlakatlarda  1213  yoshgacha 
bolgan bolalami  umumiy  majburiy va  bepul  oqitish joriy  qilindi. 
Bu omil aholi savodxonligining oshishiga olib keldi.
Imtiyozli oquv yurtlari tarmogi kengaydi.  Biroq xalqning aso
siy  qismi  qashshoq  yashaganligi,  yomon  uy-joy  sharoitlari,  bola- 
ligidan tirikcliilik uchun pul topish zarurligi bir qator mamlakatlarda 
koplab  bolalami  oqishni  oxiriga  yetkazmasdan  maktabni  tashlab 
ketishga majbur qilardi.
Ayni paytda,  talim sohasidagi  salbiy jihatlami ham kormaslik 
mumkin  emas edi.  Chunonclii, bazi mamlakatlarda yoshlami mil- 
latcliilik,  irqcliilik ruliida tarbiyalashga etibor berilgandi.
Xususan,  Amerika  Qoshma  Shtatlarida  xalq  maorifi  tizimi
irqchilik ruhida edi.  Qora tanlilaming bolalari uchun alohida mak- 
tablar ocliilgan bolib, bu maktablarda oq tanlilaming bolalari uchun 
tashkil etilgan maktablardagiga qaraganda kam hajmda bilim beri- 
lar edi. Mamlakatda hukm surayotgan irqcliilikka qarslii kurash masa- 
lasi  Garriyet  Bicher-Stouning  Tom toganing  kulbasi  asarida oz 
ifodasini yaqqol topdi.
Bu  davrda  Sharqda  xalq  talimi  sohasida  Garbning  yutuqlari 
tashviq qilina boslilandi. Yevropa tasiri kuchaydi.
XX  asr boshlariga  kelib, jamiyat  taraqqiyoti uchun  zarur b o l
gan  tabiiy  fanlaming  jadal  rivojlanishi,  texnikaning  yanada  ildam 
taraqqiyoti  diniy  xurofotlardan  xoli  bolgan  ilmiy  dunyoqarash- 
ning  mavqeyi  mustahkamlanislii uchun  sharoit yaratdi.  Gumanitar 
fanlarda,  birinchi  navbatda,  falsafa,  iqtisodiyot  nazariyasi,  adabi- 
yot va sotsiologiyada realistik voqelikni aks ettiruvclii asarlar yuzaga 
keldi.  Bir  qator  olim  va  yozuvchilar  insonlaming  yaxslii  yashaslii 
uchun,  demokratiya,  tenglikni  taminlovchi jamiyatni  barpo  qilish 
maqsadida  shunga intiluvchi goyalarni ifodalovchi va uluglov- 
chi  asarlarni  yuzaga  keltirdilar.  Lekin,  qanday  qilib  bo Isa  ham 
boylik  toplashga  harakat  qilishni  tavsiflovclii  asarlar  ham  paydo 
boldi.
Bu davrda madaniyat, adabiyot va sanatning demokratik asosda 
rivojlanishi  uchun  sharoit  yaratildi.  Ayniqsa,  bu  narsa  adabiyotda 
yaqqol oz ifodasini topdi.  Shu sababli tanqidiy realizm va natura- 
lizm yuzaga keldi.
Tarixcliilar  insoniyat  taraqqiyotining  turli  davrlari  haqida juda 
katta  ashyoviy  dalillar topladilar.  Bu  davrda ham  azaliy  kurash   
yaxshilik  va  yomonlik  ortasidagi  kurashmafkuraviy,  goyaviy 
hayotning  asosini tashkil qildi.
Gumanitar soha olimlari XX asr boshida roy berayotgan yangi 
ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlami  organislini  kuchaytirdilar.

Falsafa va mustamlakachilik g'oyalari

Bu davrda falsafa fani ham rivojlanib davrga
moslashdi.  Ilgari  marifatparvarlik  kuclili 
bo'lsa  endi  ^   huquqlariga  e.,ibor  ku.
chaydi.  Fanning  rivojlanishi bilan uning jamiyatdagi  omini belgi- 
lash,  barcha  ijtimoiy  muammolami  hal  qilishda  fanning  ijobiy 
hodisa  ekanligini  asoslash  kuchaydi.
Bu  davming  mashhur  faylasuflaridan  biri  Fridrix  Nitsshe 
inson  irodasi  masalasiga  katta  etibor  berdi.  Inson  borliglda 
maxluqlik va xoliqlik birlasliib ketganini asoslashga harakat qildi.  U 
zardushtiylik  tasiri  ostida  Zardusht  tavallosi  asarini  yozdi.  Bu 
asarda  kuclili  shaxslami  tarbiyalash  goyasi  ilgari  surildi.

.  Shpengler  ,,Yevropasentrizmga  qarshi  chiqdi.  Har  bir 
madaniyatning oziga xosligi, bir-biridan mustasno holda rivojlanish 
goyasini  mutlaqlashtirdi.  Bu  fikrlar  uning  Yevropa  quyoshining 
botislii  asarida oz ifodasini topdi.
Z.  Freyd    psixoanaliz  nazariyasining  asoschisi,  dunyoga 
tanilgan  olim.  Uning  asarlari XIX asr oxiri  va  XX asr boshlarida 
Yevropada  adabiyot  va  sanatning  rivojlanishiga  katta  tasir 
korsatdi.  Freyd  qilgan  buyuk  inqilobning  mohiyati  shundaki,  u 
Dekartning  inson  to grisidagi  tasavvurlarini  inkor  etib, 
fenomenologik  (favqulodda,  nodir)  yondashuv  yordamida 
ongsizlikni  tahlil  qilish  mumkinligini  asoslab  berdi.  Psixoanaliz 
ananalariga  muvofiq,  ongsizlik  bilib  bolmas  jarayon  deb 
tushuntirilardi.  Freydning  psixoanalitik  falsafasi  inson  borligini 
vujudga  keltirgan  asoslami  aniqlashga,  kishi  xulq-atvori,  xarak- 
terining  yuzaga  kelish  sabablari,  individ  turmush  tarzi  tamoyil- 
larining  hosil  bolishini  tushuntirishga  intiladi.
Tarixiy  taraqqiyotning  davriy  modeli,  dunyo  dinlari  (budda- 
viylik,  xristianlik,  islom)ning  barcha  xalqlami  yaqinlashtiruvclii  va 
jipslashtiruvchi  bosh  omil  ekanligi  goyalari  ilgari  surildi.
Shu  tariqa,  cherkov  vijdon  erkinligi,  diniy  etiqod  erkinligi, 
barcha dinlaming tengligi tamoyillariga toqat bilan konika bosliladi.


Bu  davr fasliistik goya  qaror topgan  davr hamdir,  chun
ki  har  bir  harakat  sodir  bolishidan  oldin  uning  goyasi 
paydo  bolislii  tabiiydir.  Bundan  tashqari,  boylik,  dunyo 
bozorini  talashish,  hukmronlikka  intilish,  yangi  mustam- 
lakacliilik goyalari ham rivojlandi.



Bir  qator yozuvcliilar  oz  asarlarida  dengiz va  okenlar  ,,egasi, 
quyoslii hech qachon sonmaydigan  imperiya bolmish Britaniya 
imperiyasini  koklarga  kotarib  maqtadi.  Ular,  ,,oq  tanli  kishi 
boshqalardan  ustun  bolib,  ,,rangdor  xalqlar  orasiga  madaniyat 
olib  kirishga  tayyor  turadi,  degan  aqidani  ilgari  surdilar.  Shunday 
goyalar ingliz yozuvcliisi  R.  Kiplingning ,,0q tanli  kisliining burch 
anduhi kitobida ham ucliraydi.


Musiqa


Musiqa  sanatida realizm va xalqchillik de- 
kadentlarcha  noziklikka va  shaklan murak- 
kablikka qarshi kurashda rivojlandi.  Bu  davrda Myunxenda avstri- 
yalik  oilasida  tugilgan  kompozitor  Rixard  Shtraus  ,,Salomeya, 
,,Elektra,  Gullar  oshigi,  avstriyalik  simfonist  Gustav  Malyer

Qazo  qilgan bolalar  haqida  qoshiq,  Bolaning  sehrli  shoxi 
va boshqa asarlar bilan shulirat qozondi.
R.  Shtraus motsartcha operani qaytadan tikladi.  Uning asarlari 
hayotbaxsliligi,  insonparvarligi,  gozallikni  tarannum  etishi  bilan 
ajralib turadi. Betxoven ananalarini avstriyalik kompozitor G. Mcilyer 
rivojlantirdi.  Malyer musiqa  asarlarining  ijtimoiy  ahamiyatini yuk- 
saklikka  kotardi,  murakkab  musiqaviy  mavzular  bilan  sodda  xalq 
kuylarining uygunlasliib ketishiga erisha oldi.
Rossiyalik  kompozitor    novator  A.  M.  Skryabin  musiqada 
davming  goya va obrazlarini gavdalantirdi. Kompozitor, pianino- 
clii  va  dirijor  S.  V.  Rcixmaninov boy  kuylar vositasida Vatan  mav- 
zusini romantik pafos va lirika bilan ocliib berdi.

Me'morchilik tasviriy san'at

Bu davrda me'morchilikda temir benton va
oyna  'z ta'sirini   tkazdi.  Parijdagi jahon 
korgazmasi  munosabati  bilan  1889-yilda 
312  metrli  Eyfel  minorasining  qurilishi  yangi  anananing 
boslilanislii  boldi.  Binokorlikda  yangi  materiallar    keramika  va 
qoplama  materiallar  ishlatiladigan  boldi.  XIX  asr  oxirida  Xitoy 
memorligi yutuqlaridan biri    imperatoming  yozgi  saroyi  qurildi.
Rassomcliilikda  qator  yangi  oqimlar  vujudga  keldi.  Bu  yangi 
oqimlaming  biri  impressionizm  (taassurot)  edi.  Bu  oqimga  kirgan 
rassomlar  voqelikni,  kuzatishdan  olingan  taassurotlami  sof holda 
aks  ettirardi.  Eduard  Mane,  Klod  Mone,  Ogyust  Renuar va  Kamil 
Pissaro  impressionizmning  eng  istedodli  namoyandalari  edilar. 
Ulaming  nozik boyoqlar uygunligi ifodalangan asarlarida hayotga 
cheksiz  muhabbat  aks  ettirilgan.  Ular  quyosh  yogdusini,  fazo  va 
teranlikni  aks  ettirishning  yangi  texnik  vositalarini  topdilar.  Lekin 
ular  insonning  ichki  dunyosini,  uning  ijtimoiy  hayotdagi  omini 
korsatib berishni oz oldilariga maqsad qilib qoymagan edilar.
Rassomcliilikda real hayotni butun borligicha aks ettirish oqimi 
ham mavjud edi.  Bu borada Pol Sezann,  Pol  Gogen  va  Vinsent  Van 
Gog  mehnat ahlini alohida orinlarda tasvirlay oldilar.  Chunki ular 
ishchilaming  azob-uqubatlaridan  qattiq tasirlangan  edilar.
Mashhur xitoylik rassom Jen Bonyan  ipak matoga rasm solislining 
qulay  usulini  yaratdi.  Buyuk  fransuz  haykaltaroslii  O.  Rodenning 
,,Mutafakkir  degan  asariga  qarab  hech  kim  insonning,  dekadent- 
lar  ishontirmoqclii  bolganidek,  ,,oliy  kuchlar  qolida  oyinchoq 
ekanligiga ishonmaydi.
Umuman,  xulosa qilib  aytganda,  gumanitar fanlar,  adabiyot va 
sanat davming ehtiyojiga aylandi hamda turli xil mafkuraning shakl- 
lanisliiga xizmat qildi.

Gumanitar (fransuzcha  insoniy tabiat,  bilimlilik)  inson shax- 
siga,  inson huquqi va manfaatlariga oidlikni  anglatuvchi tushuncha. 
Gumanitar fan  inson va uning hayotini, madaniyatini organuvchi 
fanlar (masalan, tarix,  falsafa, tilshunoslik,  adabiyot va hokazo). 
Yevropasentrizm  barcha madaniyatlarni yevropalashtirish goyasi. 
Individ  alohida odam, shaxs.
Psixoanaliz    avstriyalik  shifokor  va  ruhshunos  olim  Z.  Freyd 
tomonidan  ilgari surilgan  asab  kasalliklarini  davolash usuli.  Freyd 
talimotiga kora,  insonning psixik hayoti tugma,  ongsiz mayillarga 
bogliq.  Insondagi turli ruhiy kechinmalar,  amalga oshmagan istak- 
lar  yoqolib  ketmaydi.  Ular  ong  doirasidan  chiqib,  ongsizlik 
holatiga  otadi va  insonning ruhiy hayotiga  faol tasir korsatadi. 
Bu hoi asabiylikda namoyon boladi.  Uni davolashning asosiy usuli
  mayillami  gayritabiiy  yol bilan  qondirish  yoki  ularni  boshqa 
faoliyat  sohasiga  (masalan,  ijod,  siyosat,  mehnat  va  hokazo) 
kochirishdir.
Falsafa    tabiat,  jamiyat  va  tafakkur  taraqqiyotining  umumiy 
qonuniyatlari  haqidagi  fan.
Fashistikgoya  eng shafqatsiz terrorchilikdiktaturasi, aqidaparast- 
lik va irqchilikni  oqlovchi, millatchilik va shovinizmga  asoslangan 
goya.
