IV BO'LIM FAN VA MADANIYAT

XIX asrning oxiri    XX asr boshlarida 
fan  va  madaniyatning  rivojlanishi

VIII bob
XIX  ASRNING  OXIRI    XX  ASR 
BOSHLARIDA  FAN  VA  MADANIYATNING 
RIVOJLANISHI


38- Moddiy  ishlab  chiqarishda  texnika 
va  fan  taraqqiyoti


XIX asming  70-yillari   XX asr boshlarida texnika va tibbiyot 
ilmining  taraqqiy  etisliiga  monopolistik  kapitalizmning  rivojlanishi 
bilan bogliq bolgan  ijtimoiy-iqtisodiy  sharoit  tasir  korsatdi.
Yirik  korxonalaming  vujudga  kelishi  texnikadan  foydalanislini 
yangicha hal qilishni talab etdi.

Transport  va 
temiryollar


XIX  asrning  70-yillarida  parovozsozlikni 
taraqqiy  ettirishdagi  boshlangich  davr 
tugadi.  Parovozni  takomillashtirish,  uning
quwatini va tortish kucliini oshirishda katta ishlar amalga osliirildi.
1875-yildan 1913-yilgacha boIgan davrda butun dunyoda asosan 
eng  yirik  kapitalistik  mamlakatlar  tomonidan  qurilgan  temiryol- 
laming  uzunligi  deyarli  4 barobar oshdi.  Shimoliy Amerika,  Osiyo 
va Afrikani  kesib  otuvclii  temiryollar  qurildi.
XIX  asming  80-yillarida  G.  Daymler bilan  K.  Bens  benzinda 
ishlaydigan  motorli  birinchi  avtomobilni  yaratishgach,  avtomobil 
transporti tez rivojlana bosliladi va u tosh yollar qurislini talab qildi.
Elektr dvigatelidan dastlab shahar transportida foydalanildi.  1895- 
yildayoq  Buyuk  Britaniya  va  AQSHning  eng  yirik  shaharlarida 
,,konka (shahar temiryolida ot bilan tortiladigan vagoncha) omiga 
tramvay paydo boldi.


Elektr



Elektr  sanoati    texnikaning  yangi  muvaffaqi- 
yatlari uchun eng xos narsadir.  Bu sanoat yuksak
darajada taraqqiy qilgan mamlakatlar nihoyatda tez  rivojlandi.
Sanoatning  rivojlanishi  fabrika,  zavod,  savdo  joylari  va 
idoralaming  suniy  yoritqichlarga bolgan  talabini  yil  sayin  osliirib 
bordi.


1876-yilda  rus  ixtirochisi 
P.  N .Yablochkovning  (1847  
1894)  elektr  shami  deb  atalgan 
lampasiyoruglikning yangi man- 
bayi  sifatida  vujudga  keltirildi. 
Yablochkov  ,,shami  ikki  soatcha 
yonib  turardi.
XIX  asrning  oxirlarida  yog 
lampalar  orniga  tejamli  va  foy
dalanish birmuncha qulay lampalar
  choglanish  lampalari  ishlatila 
boshlandi.  Amerikalik  mashhur
ixtirochi  T.  Edison  (18471931)
bir  necha  yilgi  izlanishlardan
keyin,  1879-yilda  havosi  sorib
rr  p..  olingan,  komir tolali  choglanish

lampasmmg yangi turmi yaratishga
muvaffaq boldi.  U  1882-yilda Nyu-Yorkda birinclii issiqlik elektr
stansiyasini  ham  qurdi.
1878-yilda  nemis  ixtirochisi  N.  Ottoning gaz  bilan  ishlaydi- 
gan tort taktli dvigateli Parij jahon korgazmasida yuksak baho oldi.
1891-yilda  Germaniyada  175  km  elektr  liniya  qurilib,  ishga 
tushirildi. Bu esa elektrotexnika tarixida yangi davmi ochib berdi.



Binokorlikda  metall  va oynadan  foydalanish


 Shaharlarda  oynadan  foydalanish  osishi 
bilan  NGI  xil  binolar,  yani  fabrikalar,
banklar,  zavodlar,  xizmat  binolari,  savdo 
rastalari,  bozorlar,  universal  dokonlar,  vokzallar,  ijaraga 
qoyiladigan  uy-joylar,  katta  mehmonxonalar  va  boshqalar  qurila 
boshlandi.
1876-yilda  rus  ixtirochisi 
P.  N .Yablochkovning  (1847  
1894)  elektr  shami  deb  atalgan 
lampasiyoruglikning yangi man- 
bayi  sifatida  vujudga  keltirildi. 
Yablochkov  ,,shami  ikki  soatcha 
yonib  turardi.
XIX  asrning  oxirlarida  yog 
lampalar  orniga  tejamli  va  foy
dalanish birmuncha qulay lampalar
  choglanish  lampalari  ishlatila 
boshlandi.  Amerikalik  mashhur
Qurilish isliida sement katta ahamiyatga ega boldi. 0 sha davrda 
yangi qurilish materiali  temir-beton paydo boldi.  Temir-betonni 
fransuz  Mone ixtiro  etgan.  Germaniyada  1884-yildan boslilab,  bu 
yangi qurilish materialining xossalari mukammal organila boshlandi. 
Shundan  keyin,  temir-betondan  binokorlikda  keng  foydalanish 
kuchayib  ketdi.
Qurilishda temir-beton va,  ayniqsa,  oynaning  ishlatilislii bino- 
laming  konstruktiv  shakllarini  ham  ozgartirib  yubordi.



Metallurgiya

Metallurgiya har qanday sanoatning  yuragi  hisoblamb, unga  fan  yutuqlarim joriy
qilish yildan yilga oshib bordi.

XIX asming 70-yillari ortalarida Bessemer usuli metallurgiyada 
mustahkam orin oldi. AQSHda 1880-yilda eritilgan hamma polatning 
86  foizga yaqini  bessemer usuli  bilan tayyorlandi.
1880-yildayoq  sigimi  1015  tonna  bolgan  pechlar  qurila 
boslilandi. XX asr boshlarida esa bir yola  100 tonnagacha va undan 
ham  ortiq polat tayyorlaydigan martenlar paydo boldi.
Bessemer  konvertorlari  va  marten  pechlarida  metallni  fosfor- 
sizlantirish  muammosi  hal  etildi.  Bu  vazifani  ingliz  muhandisi  va 
metallurgi Sidni Tomas (18501885) muvaffaqiyatli ravishda amalga 
oshirdi.  Uning  kaslifiyoti  metallurgiyaga  asos  solib,  fosforli  temir 
mdalaridan  eritib  olingan  choyanni  polatga  aylantirish  masala- 
sini tola hal qildi va metall islilab cliiqarishda tez tarqaldi.
1886-yilda  P.  Eru  (Fransiya),  Ch.  XoIIer  (AQSH)  elektrolit 
yoli bilan aluminiy  ajratib  oldilar.  1907-yilda A.Vilm  (Germaniya) 
samolyot  uchun  duraluminiyni  ixtiro  qildi.  XX  asr  boshida 
L.  Bakelanda  (Belgiya)  plastmassa  olish  yolini  topdi.  1890- 
yilda  angliyalik  L.  Mond toza  nikel,  1910-yilda  amerikalik Xanter 
toza titan  olish usulini yaratdilar.


Mashinasozlik 

XIX  asming  70-yillaridan  1914-  yilgacha 
jahon masliinasozligi tez  rivojlandi.
Metallami kesish jarayonini ilrniy jihatdan teksliirishga Peterburg 
tog  institutining  professori/.  A.  Time  asos  soldi,  u  oz  asarlarida 
metall  kesishning  asosiy  qonunlarini  tariflab  berdi.
Elektr bilan payvandlash usulini  dastlab  1867-yilda  amerikalik 
elektrotexnik  Tomson  qolladi.
Rus  olimi  N.  G.  Slavyanov  1888-yilda  komir  elektrod  bilan 
emas, balki metall elektrod bilan qizdirib payvandlash usulini topdi. 
Tez orada  samolyotlar uchun turbovintli dvigatellarga asos solindi. 
1903-yili  aka-uka  Raytlar samolyotda  uchdilar.  Raqamli  hisoblash 
masliinalarini  ingliz  Ch.  Bebbij,  samolyotlarni  avtomatik  bosh- 
qarislini  L.  Sperri  (AQSH)  yaratdilar.

neftni qayta ishlash

XIX asming oxiri va XX asming boshlarida 
sanoatning  muhim  tarmoqlaridan  biri  
neftni qayta ishlash  sanoati vujudga keldi. 
Ichki yonuv dvigatelining taraqqiy ettirilislii bilan, XX asming bosh- 
laridayoq,  neftni  qayta  ishlash  sanoati  oldida benzin  olish  muam
mosi paydo boldi.
Yonilgi  sifatida  benzindan  foydalanish  boshlangach,  ichki 
yonuv dvigateli transportda yetakclii orin tutdi.
Benzin  bilan  ishlaydigan  yengil  dvigatellar  yaratish  sohasida

nemis  olimi  Gotlib  Daymler (18341900)  katta yutuqlarga  erishdi.
U avtomobil,  motorli qayiq,  mototsiklga  omatilgan oz dviga- 
teli  uchun  1885-yilda  patent  oldi.  Daymler  yaratgan  ikki  silindrli 
dastlabki dvigatelning quwati 34 ot kuchiga teng bolgan.
1897-yilda  Dizel   yonilgi  siqilganda  oz-ozidan  alangalanib 
ketadigan  yangi  dvigatel  yaratdi.  Rus  ixtirochisi  A.  F.  Mojayskiy 
birinclii  aeroplanni  yaratdi.  1876-  yilda  Peterburgda  Mojayskiy 
modellarining ucliislii xalq oldida namoyish qilindi.
1892-yilda  ingliz  ixtirochisi  G.  Filipps jahonda  birinclii  bolib 
katta aeroplan yaratdi. Bu aeroplan garclii odamsiz bolsa-da, havoga 
kotarildi.  1902-yilda  aka-uka  Raytlar  aeroplan  yaratdilar  va  unda 
bir necha  marta  ucliib  kordilar.  Aeroplan  ancha  kuchli  shamolda 
ham sekundiga 45 metr tezlik bilan uchdi.

Radiotelefon

Texnika  sohasida  qilingan  eng  buyuk kash- 
fiyotlardan biri radioning ixtiro qilinislii boldi.
18861889-yillarda nemis olimi  G.  Gers (18571894) elektromagnit 
tolqinlari  tarqatisliini  jahonda  birinclii  bolib  tajriba  yoli  bilan 
isbotladi.
1895-yil  7-mayda  rus  olimi  A.  S.  Popov  (18591906)  Rus 
fizika-matematika  jamiyatining  Peterburgda  otkazilgan  majlisida 
jahonda  birinclii  bolib  radiopriyomnik  namoyish  qildi.  Bu  kun 
Radio kuni deb elon qilindi.
A. S. Popov 1896-yil 24-martda insoniyat tarixida birinclii marta 
250  metr  masofaga  radiotelegraf  aloqani  amalga  oshirdi.  Bunda 
uzatuvchi va qabul qiluvchi antennalardan foydalanildi.
1897-yilda G. Markoni (1874-1937) 
Buyuk Britaniyada simsiz telegraf uchun 
patent oldi.
XIX  asr oxirida texnikaning yangi 
tarmogi  telefon tez rivojlandi.  Shot- 
landiyada  tugilib,  Amerikada  yasha- 
gantexnikA   Bell (1847-1922)  1876- 
yilda telefon apparatiga birinclii bolib 
patent  oldi.
Barcha mamlakatlarda telefon juda tez 
rasmboldi.  1878-yilda dastlabki shahar 
telefon  stansiyasi  AQSHda  ishga  tu- 
sliirildi.
1877-yilda  T.  Edison  ovoz  yozib 
  olish  va  uni  takror  eshittirish  apparati  fonograf yaratdi. Fonograf asosida grammafon va boshqa mexanik 
usulda ovoz yozib olish uchun ishlatiladigan asboblar vujudga keldi.
Fransuz  aka-ukalar  L.  J.  Lyumer va  .  M.  Lyumer kinemato- 
graf yaratdilar.  1895-yilning  martida  ana  shu  apparat  yordamida 
kinoplyonkaga  olingan film tajriba maqsadida korsatildi.  0 sha 
yil-ning dekabridan esa Parijda birinchi kinoteatr ishlay boshladi.

Hrbiy soha


XIX  asming  70-yillaridan  etiboran barcha
mamlakatlarda  dala  qoshinlari  va  dala 
artilleriyasi soni toxtovsiz osa bosliladi.  Bu hoi piyoda va artilleriya 
qoshinlari  uchun  qurol-yarog  ishlab  chiqarishning  son  va  sifat 
jihatidan tez osishiga sabab boldi.
XIX  asming  70-yillarida  oqdonli  tezotar  miltiq  ixtiro  etildi. 
Ammo  tutunli  porox  ishlatilislii  bu  miltiqning  jangovar  sifatlarini 
kamaytirar  edi.
1884-yilda  fransuz  olimi  Vele  tutunsiz  porox  tayyorlashga 
muvaffaq  boldi.  Rossiyada  D.  I.  Mendeleyev  tutunsiz  poroxning 
,,sirini topdi.  1891-yilda zavod sharoitida Mendeleyevusulida tutunsiz 
porox tayyorlana boshlandi. Buyuk Britaniya, AQSH, Germaniyada 
ham XX asr boshlariga kelib tutunsiz porox islilab  chiqarish yolga 
qoyildi.
1893-yilda Fransiyada artilleriyaning yangi turi  ancha tezotar 
oziyurar  top  paydo  boldi.
Shvetsiyalik  muhandis  A.  Nobel  (18331896)  1888-yilda 
dinamit yaratdi.
Birinchi jahon  urushi  arafasida  oqotar  qurollar  va  artilleriya 
ancha takomillashtirildi.  Stanokli pulemyot bilan bir qatorda urush 
davomida  yengil  qo1  pulemyotlari  ham  yaratildi.  Ulaming  otish 
uzoqligi ancha osliirildi. 0 ta uzoqqa (120 km gacha) otadigan toplar 
paydo  boldi.  Ichki  yonuv  dvigateli  ornatilgan,  zanjirli,  zirhli, 
zambarak bilan qurollangan tank Somma daryosi jangida birinclii marta 
inglizlar tomonidan ishlatildi.  Tank dahshatli jang quroliga aylandi.
XX asr boshlarida soatiga 220 km gacha tezlik bilan uchadigan, 
uchish  balandligi  7000  metrgacha,  uchish  uzoqligi  esa  900  km 
gacha bolgan samolyotlar qurildi.

