34 - s  Tropik  va  Janubiy  Afrika 
mamlakatlari


Tropik va janobiy afrika haqida

XIX asming oxirgi choragida Afrikada mustamlaka bosqini yanada kuchaydi. Janubdagi 
qazilma boyliklarga boy yerlarda 70-yillarda 
olmos  va  80-yillarda  oltin  konlarining  topilishi  yevropaliklarning 
oqib kelishlarini yanada tezlashtirdi. Janubiy Afrikani mustamlaka 
qilishda  Buyuk Britaniya asosiy rol oynadi.  Kop  otmay, bu yerga 
Germaniya  ham  kirib  kela boshladi.  Mozambik va Angola  kabi 
yerlami  birlashtirishni  portugallar  oz  rejalariga  kiritdilar.  Asosiy 
mustamlaka ,,ochoqlaridanbiri  Burlar Respublikasi bolib qoldi. 
70-yillardan  boshlab,  Buyuk  Britaniya  oz  mustamlakalarini 
birlashtirib  federatsiya  tuzishga  urindi.  Burlar  bu  fikrga  qoshil- 
magach,  Buyuk  Britaniya  1877-yilda  Transvaalni  bosib  oldi, 
Zululendni ham oziga qaraslili mustamlaka deb elon qildi. 



G'arbiy Afrika uchun kurash


G'arbiy  Sudan,  Senegal  va  Nil  daryosi 
havzasi XIX asr oxiri  -   x x   asr boshlarida 
Fransiya,  Gollandiya  va  Buyuk  Britaniya 
ortasida raqobat maydoniga aylandi.
1892-yilda  Fransiya  G arbiy  Sudanni  bosib  oldi.  G arbiy 
sudanlMaming ozodlik kurasliida Samori Ture nomi yorqin iz qoldirdi. 
U atoqli lashkarboshi va siyosatclii edi.
Fransuzlar  1898-yildagina  uni  taslim  eta  oldilar.  Asir  olingan 
Samori Gabonga surgun qilindi va osha yerda vafot etdi.  1900-yilda 
Chad  koli  atrofi  boysundirildi.  1904-yili  esa  Gvineya  korfazi 
boylari  ham  Fransiyaga  tobe  etildi.  Unga  Fransiya  Gvineyasi  deb 
nom  berildi.
Buyuk Britaniya,  Fransiyadan keyin Belgiya ham Afrika yerlari 
uchun kurashga qosliildi.  1883-yilda Kongo havzasidagi yerlar Bel
giya mustamlakasi deb elon qilindi.



Sharqiy Afrikaning bo'ib olinishi


Kop  otmay,  yevropaliklar  Sharqiy  Afri
kaga ham kirib kela bosliladilar. Nil daryosi
boshlanish  havzalarini  llmiy  'rganish
bahonasi bilan yevropaliklar Buganda mamlakatini "ochiishdi".  1894-
yili Buganda Buyuk Britaniya tomonidan tuzilgan Uganda protektorati 
tarkibiga kiritildi.
Zanzibar  arab  sultonligi  ham  qul  savdosiga  qarshi  kurash 
bahonasi  bilan  nemislar,  fransuzlar  va  inglizlar  tomonidan  bolib 
olindi.  XIX asr oxirida Buyuk Britaniya Bunoro davlatini bosib oldi.
XX  asr boshlarida Gambiya, Syerra-Leone, Oltin qirgoq, Nige- 
riya,  Senegal,  Fransiya  Gvineyasi,  Fil  Suyagi  Qirgogi,  Dogo- 
meya  Fransiyaning;  Togo,  Kamerun  Germaniyaning;  Gvi- 
neyaning  bir  qismi  esa  Portugaliya  mustamlakasi  edi.  Yevropa 
mustamlakacliilari  turli  boshqaruv  tizimlari  joriy  qilishdi.  Buyuk 
Britaniya  mahalliy  boshqaruv  tizimlarini  saqlab,  ularni  oz 
manfaatlariga boysundirdi.  Fransiya  esa oz mustamlakalarida eski 
mahalliy  boshqaruvni  buzib  tashlab,  Fransiyaga  mos  bolgan 
tartiblami joriy  etdi.
Garbiy  Afrikada  mustamlakalar  uchun  kurashda  Gollandiya, 
Belgiya,  Portugaliya,  Buyuk  Britaniya,  Germaniya,  Fransiya  va 
nihoyat  AQSH  manfaatlari  toqnashdi.  Belgiya  qiroli  Leopold  II 
Kongoni  ilmiy  organish  assotsiatsiyasi  tuzib,  uning  ,,soyasida 
ustalik bilan ish olib bordi. Bora-bora u Belgiya mustamlakasiga aylandi. 
Kongoning  bir  qismi  esa  Fransiyaga,  yana  bir  qismi  esa  Portu- 
galiyaga tegdi.

Janubiy  Afrika


 Janubiy Afrikada  dunyoning  eng  yirik  ol
mos  konlari  mavjud  edi.  Ingliz  korchaloni 
Sesil  Rods  ,,De  Rods  kompaniyasini  tuzib,  olmos  konlarini  oz 
qoliga kiritdi.
1887-yilda Transvaal oltin va mis konlari ochildi.  Sesil bu kon- 
larni  ham  egalladi.  Uning  tashabbusi  bilan  Britaniya-Janubiy 
Afrika  imtiyozli  kompaniyasi  tuzildi.  Kompaniya  Keyptaundan 
Qohiragacha  Buyuk  Britaniya  mustamlakasi  bolishi  kerak, 
degan  manoda  bosqinchilik  harakatlariga  ruxsat  oldi.  Tez  orada 
Shimoliy Rodeziyada  ingliz protektorati  ornatildi.  Buyuk Brita
niya burlarga qarshi yangi urushga tayyorlandi.  1899-yilda ingliz   
bur  urushi  boshlandi.  1902-yili  Bur  Respublikasi  Britaniya  mulk- 
lari tarkibiga qosliib olindi.
1910-yili  Buyuk  Britaniya  mustamlaka  hududlari  boIgan 
Transvaal, Oranj, Natal, Kapni Janubiy Afrika Ittifoqi nomi ostida 
birlashtirdi.


Madagaskarning egallanishi


Hind  okeanining  garbida,  Afrikaning ja- 
nubi-sharqiy  qirgogi  yaqinida  joylash- 
gan bu  oral buyuk  davlatlar  mustamlaka 
siyosa tida alohida orin tutdi.
1883-yili Fransiya Madagaskarga urush elon qildi.  1885-yili bu 
urush  tomonlar  uchun  noteng  bitim  bilan  yakunlandi.  Fransiya 
Madagaskar ustidan protektorat  omatdi va uning  tashqi  siyosatini 
nazorat qiladigan boldi.  1896-yilda esa Fransiya Madagaskami oz 
mustamlakasi deb  elon qildi.


Zuluslar

Buyuk  Britaniya  zuluslami  boysundirish 
uchun shafqatsiz urush  olib bordi.  Zuluslar 
hukmdori  Ketchvayo  18 79-yilda  uch  toqnashuv  davomida  ingliz- 
laming  20  ming  kishilik  qoshinini  yakson  qilib  tashladi.  Lekin, 
oxir-oqibatda  Buyuk  Britaniya  toplar  yordamida  ustun  keldi  va 
Zululend yerlarini egallab, uni 13 ta mayda hokimlikka bolib tasliladi. 
Zululend hokimliklarini ozaro urushtirib,  oz foydasiga ish korish 
ingliz hukmdorlariga xos xususiyatga aylandi.


Somali  va Efiopiya

Efiopiya va Somali 1869-yili Suvaysh  kanali
ochilislii  tufayli  aloliida  savdo-iqtisodiy  va 
harbiy-strategik ahamiyatga ega bolib qoldi. 
Bu  hoi  mustamlakacliilami  befarq  qoldirmadi.  Bundan  sal  oldin, 
1867-yili  inglizlar  Efiopiyaga  qarshi  urush  qilib,  podsho  (,,negus 
deb atalgan) Feodor II ning birlashtiruvchi siyosatiga putur yetkazdi. 
Turli  dinlar  ortasida  nizo  tufayli  Feodor  II  ga  qarshi  bolgan 
ruhoniylardan  foydalanib,  inglizlar  habash  qoshinlarini  tor-mor 
qilishdi. Feodor II ozini ozi oldirdi. Hokimiyat tepasiga inglizparast 
kuchlar tqizildi.  18891913-yillarda Qizil dengiz  boyi va Somali 
yarimoroli  Buyuk  Britaniya,  Fransiya,  Italiya  ortasida  taqsimlab 
olindi.
Efiopiyada Italiya oz mustamlaka rejalarini yuzaga chiqarishga 
urindi. Biroq, bunga erisha olmadi. Efiopiya oz mustaqilligini saqlab 
qoldi.


Gerero va Namalar


Janubiy  Afrikaning  shimoli-garbiy  qismi

1883-yildan  boshlab  Germaniya  tomom- 
dan bosib  olina  boshlandi.  Mahalliy  gottentot  va  gerero  qabilalari 
rezervatsiyalarga quvildi.  Qolganlari nemis mustamlakacliilariga qul 
bolib  qoldi.  1904-yil  barcha  gerero  qabilalari  Samiul  Magarero 
boshchiligida bosqincliilarga qarslii qozgolon bosliladilar. Biroq, bu 
noteng kurashda qozgolonchilar tor-mor etildi.  Gererolardan tirik 
qolganlari mamlakat shimoliga qochib, jon saqlashga majbur boldi.
Nama  qabilalari  ham  qozgolon  kotardilar.  Namalarning 
qozgoloniga Xendrik Vitboy boshcliilik qildi. Vitboy nama qabilalarini 
birlashtirishga muvaffaqboldi. Biroq, u 1905-yilgi jangda halokboldi. 
Uning  olimidan keyin ham namalar kurashni yana ikki yil  davom 
ettirdilar.  Lekin,  zamonaviy  nemis  texnikasi  ustunligi  oz  kuchini 


korsatdi.  Germaniya  bosqinchilari  200000  dan  ortiq  namalardan 
140 mingini qirib tashladilar. Germaniyaga qarshi Sharqiy Afrikaning 
janubi va markazida (Tanganika)  1905-yilda boshlangan qozgolon 
ikki yildan ortiq davom etdi. Nemis qoshinlari  120 ming afrikalikni 
qirib taslilab,  qozgolonni bostirdilar.  Bu hududda necha asrlardan 
buyon yashab kelgan katta-katta qabilalar tamomila yoq bolib ketdi.



