III BO`LIM     OSIYO VA AFRIKA DAVLATLARI

XIX asr oxiri  XX asr
boshlarida Osiyo davlatlari

XIX asr oxiri  XX asr boshlarida
Afrika mamlakatlari

26- . XIX asrning oxiri va XX asr
boshlarida Yaponiya

Tub ozgarishlar Yo`lida

18671868-yillarda Yaponiyada yuz
 bergan Meydzi inqilobi Yaponiyada bozor
munosabatlariga asoslangan jamiyat qurilisliiga
keng yol ochdi. Endigi asosiy vazifa  yapon xalqining
milliy ananalarini saqlab qolgan holda jamiyatni G arb modelida
qayta qurish edi. Bu haqda Siz VIII sinf Jahon tarixi darsligidan
ham bilib olgansiz. Imperator Mutsixito ishlab chiqarish
kuchlarining rivojiga tosqinlik qiluvchi qonun va tartiblami bekor
qildi. Yaponiya dunyoning barcha davlatlari uchun ochib qoyildi.
Mamlakatni modemizatsiyalash boshlandi. Dastlab, yagona pul
birligi joriy etildi.
Ayrim-ayrim hokimliklar chegaralaridagi bojxonalar va boshqa
to siqlar olib tashlandi. Bu tadbirlar mamlakat miqyosida savdoiqtisodiy
aloqalarga keng yol ochdi. Yollarda dehqonlaming
shaharga qocliib ketishiga qarshi, ulami tutib joyiga qaytarish
uchun qoyilgan poyloqcliilik manzillari tugatildi. Chunki, sanoat
qishloqdan ishchi kuchi ,,oqib kelisliidan manfaatdor edi. Bu
tadbirlar Yaponiyada ichki bozoming, sanoat tarmoqlarining
rivojiga xizmat qila boshladi. 1869-yilda ,,tort tabaqa haqidagi
qonun bekor qilindi. Feodal zamindor, samuray, dehqon, hunarmand
va savdogar tabaqalar rasman teng huquqli deb elon qilindi.
1871-yili huquqsiz quyi tabaqa haqidagi qonun ham bekor qilindi.
Butun mamlakat miqyosida markazlashgan hukumat boshqaruvi
yuzaga keldi. Yalpi harbiy xizmat haqida qonun qabul qilindi.
1871  1878-yillarda qishloq xojaligi sohasida islohotlar
o tkazilib, yemi erkin oldi-sotdi qilish, istalgan turdagi ekinlami
ekishga ruxsat berildi. Hosildan hissa korinishidagi soliq pul soligi
bilan almashtirildi. Yerning mayda bolaklarga bolinib ketishiga
qarshi qonun chiqarildi.

Sanoatni rivojlantirishda davlatning ro`li

Sharoit qanchalik ogir bolmasin, Yaponiyada 
 bozor munosabatlari tez rivojlana
bosliladi. Sharqda birinclii bolib Yaponiya
Yevropa tajribalaridan foydalandi. Yevropada uzoq vaqt davomida
yuzaga keltirilgan ilgor sanoat texnikasini Yaponiya tayyor holda
sotib ola bosliladi. Davlat sanoatni rivojlantirish isliiga homiylik qildi.
Birinclii galda Yaponiyada toqimacliilik sanoati tez rivojlandi.
1890-yilda u barcha sanoat tarmoqlarining 45 foizini tashkil etdi.
Chorak asr davomida 1300 ta sanoat korxonasi qurildi. Ular
dastlab badavlat sanoatcliilarga ijaraga berildi. Keyinroq esa sanoat
korxonalari oz narxining yarmiga, hatto 1015 foiziga ham
xususiy qilib sotiladigan boldi. Natijada, bank kapitali bilan sanoat
kapitali qoshilib bordi. Yaponiyada sanoat ishlab chiqarishi
Rossiyadan on barobar tezroq rivojlandi.

Yaponiya taraqqiyotining xusisiyatlari

Yaponiyada monopolistik kapitalizm feodal monaraya qoldiqlan bilan chirmashib ketdi. Bu
jihatdan Yaponiya Rossiyaga xshab ketardi.
Buyuk Britaniya, Fransiya, AQSHdan farqli olaroq, Yaponiyada
hokimiyat burjuaziya qolida bolmay, balki pomeshikbuijuaziya
bloki qolida edi.
Yaponiya ayni paytda, armiya va flotni ham qayta qura bosliladi.
Yaponiya hukumati ogir industriyani rivojlantirishga alohida
e tibor berdi. Oqibatda, 19001913-yillarda sanoat ishlab
chiqarishi AQSHda 85 foiz, Germaniyada 54 foiz osgan bolsa,
Yaponiyada esa 181 foiz osdi. U ishlab cliiqarish hajmi boyicha
Italiyadan ozib ketib, Fransiyaga yaqinlashdi. Mamlakatda sanoat,

Ijtimoiy hayot

Yaponiyada k ap ita lizm ta ra q q iy o ti
dehqonlaming yerdan ajralishi bilan birgalikda
kechdi. Agrar islohotga kora, yer olgan dehqonlaming
atigi 1/3 qismigina olgan yerlarini saqlab qola oldi. Raqobatga
bardosh bera olmaganlar ijaraga yer olib xojalik yuritishga majbur
boldilar. Qolganlari esa shaharga ketib, yollanma ishchilarga
aylandilar. Sanoat egalari yangicha, ilgor islilab chiqarislini keng
yolga qoyib, mamlakatni yangi taraqqiyot bosqichiga olib cliiqa

boshladilar. Sanoat korxonalarining soni yildan yilga kopayib
bordi.
Lekin, shu sanoat korxonalarida ishlayotgan ishchilaming
iqtisodiy ahvoli ogir edi. Chunki, ish haqi juda past edi. Ish vaqti
esa 1518 soat davom etardi. Korxonada texnika xavfsizligiga
javobgarlik yoq edi. Buning ustiga, yapon ishchilari va mehnatkashlari
na siyosiy, na ijtimoiy huquqlardan foydalanar
edilar. Yaponiya ishchilar sinfi kasaba uyushmalariga birlasha
boshladilar. Yaponiya jamiyatining ilgor qatlami parlament taslikil
etish uchun kurashdilar.

1889-yil Konstitutsiyasi

Iqtisodiy islohotlar buijuaziyaning osishiga va siyosiy 
 jihatdan kuchayishiga sabab boldi.
Burjuaziya davlatga rahbarlikni oz qo-
liga olislini davo qila boshladi.
Shunday sharoitda hukumat yon berishga qaror qildi. Nihoyat,
1889-yilda Prussiya konstitutsiyasi namunasi asosida tuzilgan konstitutsiya
qabul qilindi. Mamlakatda ikki palatali (yuqori (perlar) va
quyi (vakillar)) parlament joriy etildi.
Konstitutsiya imperatorning mavjud barcha huquqlarini
nafaqat saqlab qoldi, balki unga yanada keng huquqlar berdi.
Masalan, u parlamentni chaqirish, ochish, tarqatib yuborish,
qonunlar omiga oliy farmonlar chiqarish, qoshinlaming Oliy
bosh qomondoni bolish, urush elon qilish, sulh tuzish kabi
huquqlarni ozida saqlab qoldi. Konstitutsiyaga kora, Vazirlar
Kengaslii faqat Imperatorga liisob berardi.
Parlamentning barcha qarorlari imperator huzuridagi Yashirin
Kengashdan otislii zarur edi. Saylov huquqi mol-mulk senzi
bilan cheklandi. Saylov yoshi 25 yosh qilib belgilandi. Shunga
qaramay, Yaponiyadek orta asrlar ananalariga boy mamlakatda
konstitutsiya qabul qilinisliining ozi katta voqea edi.

Tashqi siyosat

Aliolining kambagalligi sanoat mahsulotlarining
sotib olinishini qiyinlashtirdi.
Bu hodisa Yaponiya hukmron doiralarini qoshni davlatlar
hududlarini bosib olishga undagan. Bu maqsadni ro yobga
cliiqarish uchun Yaponiya zor berib qurollandi. Yaponiyaning
bosqinchilik maqsadlari Koreya, Xitoy, Tinch okean havzasiga
qaratildi. Tez orada Yaponiya bosqinchilik urushlarini boshlab
yubordi. 1879-yilda Xitoyning noroziligiga qaramay, Ryukyu
orolini bosib oldi. 1875-yilda Janubiy Saxalin hisobiga Kuril
orollarini Rossiyadan ajratib, o ziga qoshib oldi. 1876-yili
yaponlar uchun Koreya ,,ochiq mamlakat deb elon qilindi.
Yapon tovarlari bojsiz sotiladigan boldi. Shu yol bilan Koreya
Xitoy tasiridan ajratib olindi.

1894-1895- yillardagi Yaponiya xitoy urushi

Yaponiya-Xitoy munosabatlaridagi ziddiyat 1894-1895-yillarda urushga olib keldi 1894-yil iyulida Yaponiya seulda saroy to ntarishi uyushtirib, yaponparast hukumat tuzdi va
poytaxt gamizonini qurolsizlantirdi. Bu hodisa yapon-xitoy uruslii
yuz berisliiga olib keldi. Xitoy harbiy flotining transport kemalari
c h o ktirildi. Ayni paytda, yapon q o shinlari urush e lon
qilmasdan Koreyada turgan Xitoy harbiy qismlariga hujum qildi.
1894-yilda Xitoy qosliinlari Pxenyan yonida maglubiyatga ucliradi.
Bu hoi Yaponiyaning Uzoq Sharqda ustunlikka ega bolisliiga yol
ochdi. Yaponiyaning zamonaviy qurollar bilan ta minlangan
harbiy kuchlari ham quruqlikdan, ham dengizdan hujum
uyushtirib, Xitoy qosliinlarini maglubiyatga uchratdi. 1895- yilda
bu ikki davlat ortasida Simonoseki sulhi tuzildi. Xitoy Koreyaning
mustaqilligini tan oldi. Lyaodun, Tayvan, Penxu (Peskador)
orollarini Yaponiyaga berdi. Shuningdek, Yaponiyaga katta
miqdorda tovon to lashga majbur boldi.
Shartnomaga kora, Yaponiya oz savdosi uchun, Xitoy hududida
sanoat korxonalarini qurish va ulardan foydalanish huquqini
oldi.
1895-yilda Yaponiya 10 yillik qurollanish dasturini qabul qildi.
Ayni paytda, Yaponiya xalqaro miqyosda zor berib diplomatik
muzokaralar olib bordi. Masalan, 1902-yilda Buyuk Britaniya bilan
5 yillik bitim tuzib, Xitoyda Buyuk Britaniya Yaponiya manfaatlarini
belgilab oldi. AQSH Yaponiyani quwatlasliini bildirdi va Germaniya,
Fransiyani ham shunga chaqirdi. Shunday qilib, muqarrar bolib
qolgan urushda Rossiya yolgizlatib qoyildi. 1904-yilda yuz bergan
RossiyaYaponiya urushida erishilgan galaba Yaponiyaning qudratini
yanada orttirdi.
1910-yilda Yaponiya Koreya yarim orolini harbiy kuch
islilatib qonunga zid ravishda oziga qoshib oldi. Koreyada Yapon
general-gubernatori cheklanmagan hokimiyatga ega b o ldi.
Mustamlakachi hukumatni qollab turish maqsadida Yaponiya
katta harbiy kuchlami Koreyaga joylashtirdi. Yaponiyaning maqsadi
Koreyadagi boyliklami ozlashtirishdan iboran edi.
Yaponiya endilikda barcha etibomi Xitoyga qaratdi. Yevropa
davlatlari va AQSHning Xitoy boyliklaridan foydalanishi
Yaponiyani ham Xitoy mulklaridan foydalanishga undar edi.
Ishtahasining ,,ocliilib ketislii AQSH va Buyuk Britaniya bilan
munosabatlarining yomonlashuviga olib keldi. Yaponiya Uzoq
Sharqda xavfli raqibga aylandi. Shu tariqa, Yaponiya ham yangi
urush girdobiga tobora koproq tortilib boraverdi.

Anneksiya (lotincha  birlashtirish)  bir davlat hududini zoravonlik
yoli bilan butunlay yoki qisman oz davlatiga qoshib olish.
Tovon  (forscha)  urushda maglubiyatga uchragan davlatdan
golib chiqqan davlat foydasiga majburan undiriladigan tovon.