21- Rossiyada Davlat dumasining
tashkil etilishi

Ijtimoiy harakat

Rossiya aholisining turmush darajasi Garbiy Yevropa davlatlanga msbatan juda past
edi. Bu hoi, mamlakatda chuqur iqtisodiy-siyosiy islohotlar otkazilisliini
talab qilishga qodir konstitutsiyaviy muxolifatning yoqligi
oqibati edi. Mavjud hukmron tuzum esa chuqur ijtimoiy islohotlarning
ashaddiy dushmani edi.
Korxonalarda ish vaqti orta hisobda 1213 soat, toqimacliilik
sanoatida esa 1314 soat davom etar edi. Fabrikaga yollangan ishchi
xojayin dokonidan mahsulotni nasiyaga olishga majbur edi. Do-
kon korxona egalari uchun ishchilami qoshimcha ekspluatatsiya
qilish vositasi vazifasini bajargan.
Milliy chekka olkalarda ishchilar ayniqsa ogir va huquqsiz
ahvolda edilar.
Jamiyatda mavjud tuzumni ozgartirish haqida oylovclii turli guruhlar,
uyushmalar yoq emas edi. Ulaming biri  G. V. Plexanov
rahbarlik qilgan Mehnatni ozod qilish gurulii edi. Bu guruh
1883-yilda tuzildi. G.V. Plexanov ishchilar sinfmi inqilobiy kuch
deb hisoblagan. Lekin hokimiyatni qurolli qozgolon yoli bilan
bosib olishga qarshi edi. U jamiyatni islohotlar yoli bilan yangilash
tarafdori edi.
1895-yilda Peterburgda Ishcliilar sinfmi ozod qilish uchun
kurash ittifoqi tuzildi. 1898-yilda Rossiyadagi barcha sotsialdemokratik
guruhlar Rossiya sotsial-demokratik ishchi partiyasi

(RSDRP) deb atalgan partiyaga birlashdilar. 1903-yildan boslilab
bu partiyaga rahbarlik V. I. Lenin qoliga otdi. U RSDRPdagi
bolsheviklar deb atalgan oqimga yetakcliilik qildi.
Bolsheviklar Rossiyada xususiy mulk mutlaqo bolmaydigan,
jamiyat azolari ezuvchi va eziluvchilarga bolinmaydigan, davlat
hokimiyati, asosan, ishcliilar sinfi qolida boladigan, barcha mulk
davlatniki hisoblanadigan jamiyatni qurmoqchi edilar.
Bunday jamiyatni qurish uchun mavjud tuzumni ishcliilaming
qurolli qozgoloni (aslida davlat to ntarishi) orqali agdarib tashlash
goyasini targib etganlar.

1905-yil inqilobining boshlanishi

1905-yilning 9-yanvar kuni Rossiya tarixiuyilu,
mqilubining da birinchi inqilob boshlandi. Bu inqilob Rossiya mehnatkashlarining og lr turmushi
ms- yapon urushi natijasida yanada yomonlashib ketishi
oqibatida yuz berdi.
Podshoning ,,odilligiga hali ham ishongan Peterburg ishcliilaridan
250 ming kishi 9-yanvar, yakshanba kuni oz iltimoslarini
podshoga bildirish uchun tinch namoyishga cliiqdilar. Iltimosnomada
sis majlisi chaqirish, demokratik erkinliklar berish, 8 soatlik
ish kuni joriy etish kabilar ilgari surilgan edi.
Biroq, podsho tinch namoyislini oqqa tutishni buyurdi. Bu
voqea Rossiya tarixiga qonli yakshanba nomi bilan kirgan.
Peterburgdagi ,,qonli voqealarga javoban Moskva, Riga, Varshava,
Boku va boshqa shaharlarning ishchilari ish tasliladilar, namoyishlar
boshlandi.
Mamlakatda dehqonlar harakati ham boshlandi. Inqilobiy
harakat, hatto ayrim harbiy qismlarga ham ta sir korsatdi.
Chunonclii, Qora dengiz flotiga qarashli Potyomkin bronenosesi
matroslari 1905-yilning yozida qozgolon kotardilar.

Rossiyada parlamentning tashkil etilishi

Inqilobiy harakatning bunday tus olishi 
 podsho Nikolay Uni yon benshga majbur
etdi. 17-oktabr kuni podsho Manifest
elon qildi. Unda vijdon, soz, matbuot erkinligi, yigilish
o tkazish va turli ittifoqlar tuzish huquqi, shuningdek, qonun
chiqaruvchi hokimiyatDavlat dumasi (parlament)ni joriy etish
vada qilindi.
Biroq, bu inqilobiy harakatni to xtata olmadi. Chunonclii,
Kronshtadtda matros va soldatlar qozgolon kotardilar. Biroq,
qozgolon bostirilgach, 1500 matros va yuzlab soldatlar harbiy dala
sudiga berildi.

Peterburg ishchilari ulami himoya qilib cliiqdi. Ommaviy ish
taslilashlar qozgolon ishtirokcliilarini olim qutqarib qoldi.
Hukumat 1905-yilning dekabrida Davlat dumasiga saylov
to grisida qonun qabul qildi. 1906-yil 27-aprelda 1-Davlat dumasi
oz ishini boshladi. Unda 448 deputat qatnashdi. Duma faoliyatidagi
asosiy masala agrar masala edi. Deputatlaming 1/4 qismiga
yaqini d eh q o n lar v akillaridan ibora t edi. U la r dumada
Trudoviklar (Mehnat guruhi) fraksiyasini tashkil etdilar.
Trudoviklar hamma yerlaming dehqonlar ortasida taqsimlanisliini
taklif etdilar. Bu amalda pomesliik yer egaligining tugatilisliini
anglatar edi.
Podsho esa Dumadagi vaziyatdan tashvishda edi. Duma podsho
oylagandek yuvosh bolib chiqmadi. Shuning uchun Nikolay II
Dumani tarqatib yubordi.
1907-yilning yanvarida II Davlat dumasiga saylov otkazildi.
Bu Dumada ham agrar masala asosiy masala boldi.
Agrar masala xususida Duma hukumat loyihasini tasdiqlamadi.
Tez orada, hukumat, Dumadagi sotsial-demokratlarga davlat
to ntarishi tayyorlamoqda, deb ayb qoydi va ulami Duma tarkibidan
cliiqarishni talab etdi. Bu talabga javob berishning chozilib
ketganligi bahonasida Nikolay II 3-iyunda yana Dumani tarqatib
yubordi. Shu tariqa birinchi rus inqilobi maglubiyat bilan tugadi.
1905-yilgi saylov to grisidagi qonun bekor qilindi.

Savlov to`g`risida yangi qonun

1907-yil 3-iyunda saylov to grisida yangi
 qonun qabul qilindi. Yangi qonun ozida
hukmron tabaqa manfaatini to la darajada
aks ettirdi. Chunonchi, bir pomeshikning ovozi 4 ta yirik burjuaziya
vakilining, 260 nafar dehqonning va 543 nafar ishcliining ovoziga
teng edi. Shu tariqa, III Dumaga saylangan 442 nafar deputatning
202 nafari pomeshiklarning vakillari boldi.
Ayni paytda, Rossiya parlamenti ikki palatali parlamentga
aylandi. Davlat Kengashi parlamentning yuqori palatasi vazifasini
bajardi. Davlat Kengashi azolarining 50 foizini podsho tayinlar
edi. Hukumat podsho oldida javobgar edi. Unga veto huquqi
berildi. Sirtdan qaraganda Rossiya konstitutsiyaviy monarxiyaga aylangandek
edi. Aslida, podsho hokimiyati cheklanmaganligicha
qolaverdi. Bu ham Rossiya ijtimoiy-siyosiy hayotining oziga xos
bir xususiyati edi.
Birinchi rus inqilobi izsiz ketmadi. Chunonchi, ishchilarga kasaba
uyuslimalariga birlashish huquqi berildi. Ish taslilaganlik uchun
jinoiy javobgarlikka tortish, dehqonlaming esa yer uchun haq
tolashlari bekor qilindi. Podsho hokimiyati izmida bolsa-da, vakolatli
muassasaparlament joriy etildi.

Manifest (lotincha)  hukumatning juda muhim voqea munosabati
bilan xalqqa qilgan yozma murojaati.
Fraksiya (fransuzcha-lotincha)  parlament deputatlarining biror
siyosiy partiyaga mansub guruhi.
Ekspluatatsiya (fransuzcha)  mulkdorlarning boshqalar mehnati
mahsulini ozlashtirib olishi.