2 Industrial sivilizatIndustrial sivilizatsiya haqida 

S'z 8-sinf Jahon tarixi darsligidan XIX
asming 5060-yillarida G arbiy Yevropa va
AQSHda sanoat to ntarishi nihoyasiga
yetganligini bilib olgan edingiz. Shu tariqa industrial sivilizatsiya
uzil-kesil qaror topdi. Bu sivilizatsiya  asosiy qadriyati texnika
taraqqiyoti bolgan sivilizatsiya edi.
Industrial sivilizatsiya atamasi omida industrial jamiyat
atamasi ham ishlatiladi va ular bir xil manoni anglatadi.
Industrial sivilizatsiyaning belgilaridan biri  shaharlarning
juda tez osishi boldi. Bu, birinchidan, qishloq xojaligida texnikani
qollash natijasida bir qism qishloq aholisining ortiqcha
kuch bolib, ishsiz qolishi, ulaming ish izlab shaharlarga kelishi
hisobiga yuz berdi.
Ikkinchidan, kichik shaharlarda mayda savdogarlar va hunarmandchilik
ishlab chiqarishining pasayib ketishi, shuningdek,
transportdagi o zgarishlar, temiryollar qurilishi, sanoat markazlarining
yirik shaharlarga kochishi hisobiga yuz berdi. Odamlar
ish axtarish va kun korish uchun turar joylarini ozgartirishga
majbur b o ldi. Yuz yillar davomida o z yerlarida yashab kelgan
aholi harakatga keldi. Endi ular o z yerlarini tashlab
shaharlarga keta boshladi. Qishloqdan ketish immigratsiyani ham
vujudga keltirdi. Endi odamlar boshqa mamlakatlarga ham keta
boshladi. Lekin kochishning katta qismini oz mamlakatlari icliidagi
migratsiya tashkil etdi.

Shaharlarning rivojlanishi. 

Industrial rivojlanish jarayonida
shaharlar alohida ahamiyat kasb eta boshladi. Sanoat ishlab
chiqarishi deyarli butunlay shaharlarda joylashgan edi. Jamiyatning
asosiy goyalari, muhim siyosiy voqealar ham shaharlarda yuz
berardi. Shaharlar juda katta tezlikbilan o sdi. XIX asrning ortalariga
kelib, industrial davlatlarda aholining qariyb 50 foizi shaharlarda
to plandi. Manufaktura ishlab chiqarishi davrida shaharlar
uncha katta emasdi.
Shaharlarning shitob bilan rivojlanishi industrlashning asosini
yaratgan sanoat tontarishi, fabrika-zavod ishlab chiqarishi oqibati
edi. Buyuk Britaniyada bu jarayon ertaroq boshlandi. Boshqa
joylarda kecliroq, masalan, Germaniyada XIX asming 70-yillarida
avj oldi. AQSHda jadal urbanizatsiya jarayoni ham taxminan shu
davrga togri keldi. Umuman, XIX asming oxiri  XX asr boshida
industrial mamlakatlarda shahar aholisi juda tez o sdi.
Eski shaharlarning osishi, yangilarining rivojlanishi  sanoat -
ning joylashishi bilan bogliq edi. Kopchilik aholi shaharlarga ish
topish umidida kelardi. Ayniqsa, poytaxt, katta shaharlar tez osdi.
Masalan, Parij aholisi 1850-yili bir million bolsa, 1880-yilda esa
ikki million kishidan iborat boldi.
XIX asrning ortalaridan boshlab, shaharlar qurilishida ham
ozgarish yuz beradi. Masalan, Parij 1853-yildan boslilab 20 yil
davomida qurilish maydoniga aylandi. U zamonaviy qilib qaytadan
qurildi: keng kochalar, katta maydonlar, xiyobonlar va boglar
yaratildi. XIX asr oxiriga kelib, ichimlik va oqova suv tarmoqlariga,
tramvay va metroga ega boldi. Boshqa mamlakatlarda ham shaharlar
aholisi tez osdi.

Eski va yangi aristokratiya

XIX asrda ham aristokratiya jamiyatda oz
 mavqeyini saqlab, ular boyligining asosini
awalgiday yer mulklari tashkil qilardi. Aristokratlaming
hayoti hali ham shaharlardan kora koproq qisliloq
bilan bogliq edi. Keng va qulay binolardagi onlab yotoqxonalar,
kutubxonalar, shaxsiy badiiy kolleksiyalar, qabul marosimlari,
ovlarbulaming barchasi hali ham aristokratlar hayotining ajralmas
qismi edi. Nikohlar qoidaga kora ,,oz doirasida tuzilganligi
sababli, aristokrat oilalar ozaro qarindoshlik rishtalari bilan bog-
langan edi. Buyuk Britaniyadagi bunday oilalarda ogil bolalami
yoshligidanoq siyosiy faoliyatga tayyorlashar edi. Avvaliga ular
imtiyozli xususiy maktablarda, keyin esa Oksford yoki Kembrij
universitetlarida oqirdilar. Shundan keyingi faoliyat maydoni parlament
bolardi.

XIX asr ortalarida Buyuk Britaniya parlamenti jamoa palatasining
652 azosidan 489 tasi yer mulkdorlari edi. 19061916-yillarda
Buyuk Britaniya vazirlarining uchdan ikki qismi elita bilim yurtlari
bitiruvchilari edi. Biroq, industrial sivilizatsiya rivojlanishi
bilan aristokratiya o zining hukmronlik holatini borgan sari yoqotabordi.
Yeming bir qismi shaharlar qurilisliiga berildi, ormon mulklari
ham qisqardi.
Yangi davr obrotalab kishilar oldiga yangi talablar qoya boshladi.
Ilgari yer mulkdorlari bolgan aristokratiya endi banklarda,
sanoat kompaniyalarida, mustamlakalar mamuriyatlarida rahbarlik
lavozimlarini egallay boshladi. Kopgina mulkidan ayrilgan eski aristokratlar
yangi boylar bilan qarindosh tutinishi aristokratiyaning
buijuaziya bilan qoshilib ketishiga olib keldi.
XIX asrda davlatning iqtisodiy va siyosiy hayotida buijuaziya tobora
kattaroq rol oynay boshladi. Yirik sanoat korxonalari va banklar
tepasida millionlab boylik toplagan buijuaziya vakil lari turardi.
Buijuaziyaning eng yorqin vakillari katta siyosiy mavqega ham erisha
boshladi.

0 rta qatlam. 

XIX asrda jamiyat hayotining muhim voqealaridan
bin ,,orta qatlamning shakllanishi boldi. Erkin kasb egalari bolgan
shaxslar  injenerlar, ixtirochilar, shifokorlar, oqituvchilar, ofitserlar,
huquqshunoslar va shu kabilar jamiyatning orta qatlamini
tashkil etgan. Bu qatlamga taalluqlilikning asosiy belgilaridan biri
moddiy ahvolning har holda to kisligi bolgan.
XIX asming ikkinchi yarmida orta qatlam vakillari orasida, ayniqsa,
huquqshunoslar toifasi ajralib turardi. Huquqiy davlatning
shakllanishi, fuqarolik jamiyatining barpo bolishi, iqtisodiy hayotning
rivojlanishi tufayli huquqshunoslarga bolgan ehtiyoj ortib
bordi. Ular konstitutsiyalar, qonunlar yozish, kodekslar tuzish,
vasiyatlami rasmiylashtirish, banklarga, tadbirkorlarga maslahatlar
berish va sud ishlarida ishtirok etish kabi ishlami bajargan. Kopgina
siyosiy arboblar ham malumotiga kora huquqshunos edi. 0 rta
qatlam jamiyatga barqarorlik baxsh etdi. Chunki, odatda, orta qatlam
ijtimoiy buhronlami maqullamaydi, inqiloblardan islohotlami
afzal koradi.

Ishchilar sinfi. 

XIX asrda yangi ishchilar sinfi shakllandi. Sanoat
to ntarishi yuz bergan uchta yirik mamlakat  Buyuk Britaniya,
Fransiya va AQSHda 70-yillarga kelib sanoat ishchilari 1213 mln.
kishini, qishloq xojaligidagi ishchilar bilan birgalikda esa 20 mln.
kishini tashkil qilardi. Ishchilaming ahvoli bir xil emasdi. Ulaming

yarmidan koprogi qashshoqlik bosagasida yashasa, malakali
mutaxassis ishcliilar esa koproq haq olib, ishclii aristokratiyasini
taslikil qilardi. XX asr boshlarida ishchi aristokratiyasi Buyuk
Britaniyada umumiy ishcliilar sonining uchdan birini tashkil qilib,
juda yaxslii yashardi.
XX asr boshida AQSH sanoat ishchilarining soni jihatdan birinchi
orinni egalladi. Bu yerda 10,4 mln. nafar sanoat ishchisi mavjud
edi. Germaniyada esa sanoat ishchilarining soni 1907-yil 8,6 mln.
kishiga yetdi. Yevropa va Shimoliy Amerikadagi ishcliilar soni 40
mln. kisliini tashkil qildi. Qishloq xojaligi, xizmat korsatish sohasi,
transport va boshqa sohalardagi ishcliilar birgalikda 80 mln. kishiga
yaqinlashdi.
Yollanma ishchi kuchining malakasida ham jiddiy ozgarishlar
yuz berdi. Sanoatning yangi sohalari malakali melinatni talab etardi.
Malakali ishcliilaming salmogi Buyuk Britaniya mashinasozligida
ishcliilar umumiy sonidan 7075, kemasozlikda esa 5060 foizini
taslikil qilardi. AQSHda umumiy sanoat ishchilarining 2/3 qismi,
Germaniyada 56 foizi malakali ishcliilar edi.
XIX asming 70-yillarigacha ish kunining uzunligi Buyuk Britaniya
va AQSHda  10 soat, Germaniya va Fransiyada  1012
soat, Rossiya va Yaponiyada  1016 soatni tashkil qilardi.
Ayollar va bolalar melinatiga ish haqi kam tolanardi. Fabrika
ayollari, asosan, 1314 yoshli qizlardan iborat bolgan.
1012 yoslili bolalar tamaki fabrikalaridan tortib toshkomir
shaxtalarida ham mehnat qilishardi. Ular mehnati uchun ayollardan
ham kam haq olardi.
Bu davrda xotin-qizlar teng huquqlilik uchun tinimsiz kurash
olib bordi. XX asr boshlariga kelib, xotin-qizlar ozodligi va mustaqilligi
goyalari, ulaming teng huquqlilik uchun kurashlari yangi sivilizatsiya
jamiyatining belgilaridan biri bolib qoldi.

Immigrant (lotincha  kochib keluvchi) bir davlatdan boshqa bir
davlatga doimiy yoki uzoq vaqt yashash uchun chib kelgan shaxs.
Industriya (lotincha  faoliyat)  sanoat, xususan, yirik sanoatni
anglatuvchi atama.
Migratsiya (lotincha  kochaman)  u yoki bu davlat aholisining
bir hududdan boshqa hududga yoki bir mamlakatdan ikkinchi mamlakatga
kochishi.
Urbanizatsiya (fransuzcha va lotincha  shaharga mansub)  jamiyat
hayotida shaharlar rolining va shahar aholisi salmogining ortib
borishi.