18-. Lotin Amerikasining boshqa davlatlari

Braziliyada qulchilikning
bekor qilinishi

Braziliya Lotin Amerikasidagi yirik davlat -
lardan biri bolib, unda 15 mln. aholi
yashagan. Braziliya, ayni paytda, eng
qoloq davlat ham edi. Braziliyada qulchilik, qashshoqlik, jaholat va
huquqsizlik keng avj olgan edi. Qullami sotadigan bozorlar, oz
oilasiga, oz uyiga ega bolish huquqidan mahrum bolgan kisliilarni
sotish, zahmatkash qulni nazoratchilar tomonidan qamcliilab
ishlatish 7080-yillarda ham odatiy hoi edi.
Shunday bir sharoitda qullar ham o z insoniy huquqlarini
himoya qilishga majbur bolganlar. Chunonchi, qul Bonifatsio
boshchiligida shakarqamish plantatsiyalarida kotarilgan qullar
qozgoloni buning dalilidir. Qullar ozlarining qora tanlilar respublikasini
elon qildilar va Bonifatsioni prezident etib sayladilar.
Bonifatsio qurolli kurash orqali barcha qullami ozod qilish zarur
deb hisoblardi. Buroq, hukumat qoshinlari Bonifatsio qoshinini
tor-mor etgan.
Qullikka qarslii kuclilar 1883-yilda qullami qullikdan ozod qilishga
chaqiruvchi Ozodlik manifestini elon qildilar.
Qulcliilikka qarshi bolgan ayrim plantatorlar ham abolitsionistik
harakatni quwatladilar. Masalan, ulardan biri plantator Antonio
Predo oz qullarini ozod qilib yubordi. U saroy vaziri bolgach,
qullami ozod qilish haqida taklif kiritdi. Kasalligi uchun vazifasini
bajara olmayotgan imperator Pedru II omiga vaqtincha davlatni
boshqarib turgan malika Izabel 1888-yilda Braziliyada qullami ozod
qilish haqidagi Oltin qonun nomi bilan masliliur qonunga qol
qoydi. Mamlakatda bu paytda 750 ming qul bor edi.

Respublika e'lon qilinishi

Qulchilik bekor qilingach, respublika uchun
kurash kuchayib ketdi. 1889-yilda Rio-de-
Janeyroda respublika tarafdorlarining katta
namoyishi bolib otdi. Namoyishda talabalar, hunarmandlar, savdogarlar
qatnashdi. Politsiya namoyishni tarqatishga urinib kordi va
bosliliqlarini qamoqqa tashladi.
Bu namoyishdan marshal Deodoru de Fonseko rahbarligida
isyon kotargan respublikacliilar foydalandi. 1889-yil 19-noyabrda
Pedru II taxtdan voz kecliib, Britaniya kemasida Portugaliyaga jo nab
ketdi. Hokimiyat harbiylar qoliga otdi. Yangi hukumat mamlakatni
Respublika deb elon qildi. 1891-yilda qabul qilingan konstitutsiyasiga
binoan mamlakat Braziliya Qoshma Shtatlari deb ataladigan boldi.
Barcha fuqarolaming qonun oldida tengligini elon qildi. Yozish va
oqishni biluvclii fuqarolarga umumiy saylov elon qildi (aholining
90 foizi savodsiz edi).
Mamlakatning iqtisodiy ahvoli ogir edi. Bundan ingliz, fransuz,
german va Shimoliy Amerika monopoliyalari foydalandilar.
Ular hal qiluvchi tarmoqlami egallab oldilar. 1910-yilda mamlakatga
keltirilgan chet el kapitali 3 mlrd. dollami taslikil etdi.

Argentinadagi ahvol

1870-yilda Argentinada 2 mln. aholi yashar-
 davom etgan ichki kurash, Paragvay
bilan olib borilgan urush oqibatida Argentinada
iqtisodiy hayot deyarli to xtab qoldi.
Mamlakat hukumati icliki ahvolni barqarorlashtirish borasida
juda katta islilami amalga osliirdi. Chunonclii, 1872-yilda Buenos-
Ayresda milliy bank ochildi. Immigratsiya ragbatlantirila boshlandi.
Natijada, qisqa davr icliida Argentinaga 300 000 kishi kocliib
keldi. Yevropadan kelganlar imtiyozli shartlar bilan davlatdan yer
oldilar. Koplab shaharlar, yollar qurib, kengaytirildi. Maorif va
ilm-fan tez rivojlana boshladi. Buenos-Ayresda piyoda askarlar va
harbiy dengiz maktabi ocliilib, harbiy talimga asos solindi.
1876-yilda immigratsiya va kolonizatsiya togrisida qonun qabul
qilindi. Qonunga kora, hali aholi band qilmagan davlat yerlari 80
gektardan oshmaydigan maydonlarga bolinib sotildi. Hindularning
hosildor yerlari tortib olinib, zobitlar va askarlarga bepul bolib
berildi.
Hukumat, ayni paytda, chet el kapitali kiritilisliini ragbatlantira
ham bordi. Birgina Buyuk Britaniyaning kiritgan kapitali 1914-
yilda 1,5 mln. dollami taslikil etganligi bejiz emas edi.
Biroq, mehnatkashlarning ahvoli hamon yomonligicha
qolmoqda edi. Oqibatda, ishcliilar sinfi oz haq-huquqlari uchun
kurash boshladi. Ular 8 soatlik ish kunini talab qildilar. 1895-yilda
Sotsialistik partiya tuzildi. Partiya diniy talimni bekor qilish,
yagona soliq joriy qilish, kasaba uyuslimalarini birlashtirish va
namoyishlarga ruxsat uchun kurash olib bordi. 18 yoshga to lgan
erkak fuqarolarga (ruhoniy va harbiylardan tashqari) umumiy
saylov huquqini berish to grisida qonun cliiqarilisliiga erisliildi.
Markaziy Amerikada AQSHning ta siri tez suratlar bilan
kuchayib bordi. Buning oqibatida, ichki kurashlar natijasida
holdan toygan Gvatemala AQSHga qarambolib qoldi.
Gonduras, Salvador va Nikaragua 18951896-yillarda yagona
davlat  Buyuk Markaziy Amerika Respublikasiga birlashdilar.
Aynan shu birlik AQSHni tashvishga solib qoydi. Chunki,
AQSHga Markaziy Amerikada uning siyosatiga to gonoq bolishi
mumkin b o lgan davlatlar ittifoqi kerak emas edi. AQSH
monopoliyalari bu mamlakatlardagi hukumatga muxolifatdagi gurulilarga
tayanib Buyuk Markaziy Amerika Respublikasini tarqatib
yuborishga erishdi.
1914-yil avgustida Panama kanali ochilgach, kanal zonasida
Amerika gubematori oziga boysunadigan yirik harbiy kuchlar
bilan Markaziy Amerika mamlakatlariga xavf solib turdi.

Abolitsionizm (lotinchayoqotish, bekor qilish)  negrlami qullikdan
ozod qilish harakati.