16-.  AQSHning tashqi siyosati

AQSH harbiy qudratining namoyishi

Mamlakatning juda katta resurslarini va
 Rossiyadan sotib olingan Alyaskani ozlashtirish
bilan band bolgan AQSH mustamlakalar
va oz ta sir doiralarini qolga kiritishga Yevropa mamlakatlaridan
kechroq kirishdi. Uning etibori dastlab Lotin Amerikasi,
Karib havzasi va Tinch okeani boyida joylashgan mamlakatlarga
qaratildi.
AQSH Lotin Amerikasida hukmron bolib olish uchun kurashib,
riyokorlik bilan Hamma Amerika mamlakatlarining manfaatlari
bitta , degan goyani targib qilib keldi. 1889-yilda AQSH
Davlat departamenti tashabbusi bilan Vashingtonda birinchi
Panamerika konferensiyasi chaqirildi. Birinchi Panamerika konferensiyasining
birdan bir aniq natijasi xalqaro Amerika respublikalari
syezdi degan assotsiatsiyasi tuzishdan iborat b o ldi.
AQSHning G arbiy yarimshardagi mamlakatlar ustidan tanho
hukmronlik qilishga qaratilgan Panamerikanizm siyosati shu tariqa
vujudga keldi. Monro doktrinasiga tayanib kop otmay, Samoa
orollarini qolga kiritildi.
1893-yilda Tinch okeanning eng markazida, Osiyoga olib boradigan
strategik jihatdan muhim bolgan dengiz yollari kesishgan
joydagi Gavayi orollari bosib olindi.

XIX asming oxirida AQSH nihoyatda qudratli davlatga aylandi.
Ispaniyaga qarashli Kuba oroli Amerika hukmron doiralarining
havasini keltirardi. AQSH Ispaniyaga qarshi urushga tayyorlana
boshladi. AQSH o z fuqarolarining manfaatini himoya qilish
bahonasi ostida 1898-yilda Kuba sohillariga oz harbiy kemasini
yubordi. Bu harbiy kema Gavana reydida turgan joyida nomalum
sababga kora portlab ketdi. Natijada, 268 kishi halok boldi, 100
ga yaqin kishi esa yarador boldi. AQSH bu qoporuvchilikda
Ispaniyani aybladi. Kongress esa Ispaniyaga qarshi urush harakatlarini
boshlash haqida qaror qabul qildi.
Bu dunyoni qayta bolib olish yolidagi birinclii urush edi. 3 oy
davom etgan urushda Ispaniya yengildi va sulh sorashga majbur
boldi. 1898-yil 10-dekabrda Parij shalirida AQSH-Ispaniya tinchlik
shartnomasi imzolandi. Unga kora, AQSH Puerto-Riko va Guam
orollariga, Ispaniyaga 20 mln. dollar to lab Filippinga ham ega
bolib oldi. 1898-yilda Kuba nomiga mustaqillik oldi. Amalda esa
AQSHga qaram bolib qoldi.

Panama kanali

AQSH Karib dengizi havzasida ham tajovuzkor siyosat olib bordi. 1903-yilda Kubaga
majburan shartnoma qabul qildirdi. Unga kora, AQSHning ruxsatisiz
bironta davlat bilan ittifoq tuzish yoki o zining ichki siyosatiga
birorta ozgarish kiritish huquqidan malirum etildi.
AQSHning Meksikaga kiritgan kapitali 1911 -yil oxirida 1,5
mlrd. dollarga yetdi. Shaxtalaming 78 foizi, metallurgiya korxonalarining
72 foizi, neftning 58 foizi, kauchuk ishlab chiqaruvchi
korxonalaming 68 foizi AQSH monopolistlarining qoliga o tdi.
AQSH Gvatemala, Kosta-Rika va Nikaraguaga asoratli shartlar
asosida qarzlar berdi. Bu qarzlami berish vaqtida qoyilgan shartlar
AQSHning bu mamlakatlar ichki ishlariga aralashuviga imkon
berardi.
Gavayi va Filippin orollari bosib olinganligi hamda Tinch okean
boyida joylashgan mamlakatlar bilan savdo-sotiqning kuchayganligi
sababli, AQSH Tinch va Atlantika okeanlarini birlashtiruvclii
kanal qurish masalasiga alohida ahamiyat bera boshladi.
Panama kanalini qurayotgan va kasodga ucliragan Fransiyadan
aksionerlik jamiyatining hamma aksiyalarini arzon-garovga sotib oldi.
Kanal Kolumbiya hududida edi. Endilikda kanal qurish va undan
foydalanish huquqiga Amerikaning to la ega bolishiga Kolumbiya
Senati qarshilik qildi. Shundan song, 1903-yil 3-noyabrda AQSH
Panamada Kolumbiyaga qarshi isyon taslikil etdi va u yerda qogirchoq davlat tuzdi. Panama ,,mustaqil respublika deb elon qilindi.
AQSH Panama Respublikasining ,,mustaqilligini tan oldi. Panama
hukumati AQSH bilan kanal qazish, temiryollar va Panama kanali
boyida istehkomlar qurish uchun Amerikaga juda keng huquqlar
bergan shartnomani imzoladi. Buning evaziga Panama 10 mln.
dollar oldi va yiliga 250 ming dollar renta olib turadigan boldi.
AQSH Panama kanali qurilishiga etiborini kuchaytirdi. Qurilish 10
yil davom etib, 1914-yilda tugallandi.
Kanal AQSHning Atlantika okeani sohillaridan Tinch okeani
sohillariga boradigan dengiz yolini ancha qisqartirib, AQSH uchun
strategik va iqtisodiy jihatdan juda katta ahamiyatga ega boldi.

Panamerika ittifiqi

1910-yilda Buenos-Ayres  shahrida otkazilgan IV Panamerika konferensiyasida
Amerika Respublikalari ittifoqi tashkiloti
Panamerika ittifoqi (VIII sinf darsligiga qarang Buyuk Amerika
shiori) deb nomlandi va AQSH manfaati uchun niqob boldi.
1912-yilda prezident Taft dollar diplomatiyasi siyosatini elon
qildi. Bu siyosat, asosan iqtisodi nochor bolgan Lotin Amerikasiga
nisbatan qollandi. Yordam berish niqobi ostida sotib olish, davlat
to ntarishlari uyushtirish oddiy holga aylanib qoldi.
Lotin Amerikasini boysundirish uchun boshqa davlatlarga qarslii
kurashda AQSH Monro doktrinasi (VIII sinf darsligiga qarang.
Amerika amerikaliklar uchun shiori)ga tayanib ish olib bordi. Bu
doktrinani Teodor Ruzvelt AQSHga moslab talqin etdi. Unga kora,
Amerika mamlakatlaridan birontasida tartibsizliklar doimiy tus
olgan taqdirda xalqaro politsiya rolini bajarish AQSHning burclii
bolishi kerak edi. Shu tariqa ,,yogon kaltak atamasi vujudga keldi.
,,Yogon kaltak siyosati AQSHni G arbiy yarimshaming politsiyasiga
aylantirdi.

Ochiq eshiklar va teng lmkoniyatlar doktrinasi

AQSH XX asr boshlarida Xitoyga ekspansiya
qilishni kuchaytirib yubordi. Biroq, boshqa davlatlar Xitoyni o`z tasir doiralariga 
taqsimlab olganlari sababli, AQSH uchun oz tovarlarini shu tasir
doiralariga olib kirishga, songra ozining tanho hukmronligini
omatishga imkon beradigan doktrina topish zarur bolib qoldi.
1899-yilda AQSH davlat kotibi Xey Buyuk Britaniya, Germaniya,
Rossiya, Yaponiya, Fransiya va Italiyaga ayni bir mazmunda
nota yubordi. Unda tarixga Ochiq eshiklar va teng imkoniyatlar
nomi bilan kirgan doktrina oz ifodasini topgan edi.
Bu doktrinaga kora AQSH Xitoydagi mavjud tasir doiralarni
tan olardi. Ayni paytda esa Amerika tovarlari uchun shu tasir
doiralarni ochib qoyishni, yani savdo-sotiq erkinligini talab
qilardi. Shuningdek, biror-bir davlat Xitoyda savdo qilish uchun
hech qanday imtiyoz olmasligi zarur edi. AQSH Xitoyning boshqa
davlatlarga bergan imtiyozlarini Amerika kapitalining Xitoyga
kirib kelishiga va Osiyoda ozining cheksiz hukmronligini o matish
rejasini amalga oshirilishi yolidagi asosiy gov deb hisoblardi.
Prezident V. Vilson tashqi siyosatda ozining yaqin otmishdoshlari
qatori AQSHning dunyoda eng qudratli ta sirga ega bolishi
uchun kurashdi. Chunonclii, u bunday deb yozgan edi:
Yangi davr arafasida turibmiz. Bu davrda biz amerikaliklar dunyoni
boshqarisliimiz kerak.
Ha, tez orada shunday boldi ham. Birinclii jahon urushi
AQSH maqsadlarining royobga chiqishiga imkon yaratdi.

Davlat departamenti  AQSH tashqi ishlar vazirligi.
Doktrina (lotincha  talimot)  siyosiy rahbarlik tamoyili.
Nota (lotincha) bir davlatning boshqa davlatga yozgan rasmiy
murojaatnomasi.



T/r Prezidentlar Prezidentlik qilgan
yillari
Partiyasi
1 U. Grand 1868-1876 Respublikachi
2 R.Xeys 1877-1881 Respublikachi
3 D.Garfild 18814 oydan so'ng otib
o'ldirildi
Respublikachi
4 Ch.Artur 1881-1884 Demokrat
5 S.Klivlend 1885-1889 Demokrat
6 B.Garrison 1889-1893 Respublikachi
7 S.Klivlend 1893-1897 Demokrat
8 U.Mak-Kinli 1897-1901 Respublikachi
9 TJ.Mak-Kinli 1901 6 oydan song otib
oldirildi
Respublikachi
10 T.Ruzvelt 1901-1908 Respublikachi
11 V.G.Taft 1908-1912 Respublikachi
12 V.Vilson 1912-1920 Respublikachi