13-. Buyuk Britaniyaning tashqi siyosati

Eng ko`p mustamlakaga ega davlat


Buyuk Britaniyaning iqtisodiy taraqqiyoti
AQSH va Germaniyaga nisbatan pasayayotgan
b o lsa-da, harbiy jiha tdan hamon
dunyoning eng qudratli davlati bolib qolayotgan edi. Qudratli harbiy
dengiz floti Buyuk Britaniyani dengizda tanho hukmron
davlatga aylantirgan edi. Shu qudrat tufayli, Buyuk Britaniya
XIX asrdan boshlab dunyoning barcha qitalarida juda katta hududlami
bosib oldi va ulami oz mustamlakasiga aylantirdi.
XIX asr oxiriga kelganda, mustamlakalarga aylantirilgan
hududlar 33 mln. kv. km.ni tashkil etdi. Ularda qariyb 370 mln. kishilik
aholi yashardi.
Mustamlakalardan keladigan daromad olinayotgan foydaning
katta qismini tashkil etardi.
0 sha davr tarixchilari Buyuk Britaniya uchun mustamlakalaming
ahamiyati haqida obrazli qilib bunday deb yozgan edilar:
Hindiston Buyuk Britaniyani boquvchi enaga. Misr esa Britaniya
imperiyasi boshiga kiydirilgan tojdir

Mustamlakachilik imperiyasining tashkil topishi 

Britaniyaning dengizdagi tanho hukmronligi
hatto mamlakat madhiyasida ham oz
ifodasini topgan edi. Buyuk Britaniyaning
oglonlari va qizlari madliiyadan orin olgan
Britaniya, dengizlami boshqar, hukmronlik qil! degan satrlami
magrurlik bilan ijro etardilar.
Iqtisodiy jihatdan Buyuk Britaniyaning eng ilgor mamlakat
sifatidagi mavqeyining pasaya borishi uni yangi-yangi mustamlakalar
bosib olishni kuchaytirishga undadi. Ayni paytda esa, avvalgi
mustamlakalarda oz mavqeyini yanada mustahkamlashga intildi.
1875-yilda dastlab Misr hukumatidan 0 rtayer dengizidan Hind
okeaniga chiqishga imkon beruvclii Suvaysh kanalining 45% aksiyasini
sotib oldi. Tez orada, kanalning boshqa, xususiy kishilar
qolida to plangan aksiyalarini ham qolga kiritdi. Shu orqali
Hindistonga chiqadigan dengiz yollari nazorati to la Britaniya qoliga
oldi. 1876-yilda esa Britaniya oz qirolichasi Viktoriyani Hindistonning
imperatori deb elon qildi.
Shu tariqa, Buyuk Britaniya imperiyasi tashkil etildi. Endilikda
Buyuk Britaniya imperiya deb, pariamenti esa imperiya pariamenti
deb yuritiladigan boldi.

Buyuk Britaniya va podsho Rossiyasi

Buyuk Britaniya oz oldiga 0 rta Osiyoni
ham egallash maqsadini qoygan edi. Ayni paytda, Yer sharmmg bu mmtaqasiga
podsho Rossiyasi ham davogarlik qilmoqda edi. Podsho hukumatining
maqsadi 0 rta Osiyoni egallash orqali Afgonistonga chiqish va
shu orqali Hindistonga bevosita tahdid solib turish imkoniga ega
b o lish yoli bilan xalqaro masalalarda Buyuk Britaniyani yon
berishga majbur etish edi.
Podsho Rossiyasi 0 rta Osiyo davlatlarini bosib olish uchun
harakat boshlagani Buyuk Britaniyani tashvishga solmay qolmadi.
Nihoyat ikki davlat manfaatlarining o zaro mushtarakligiga
erishishdi. Yani, Rossiya Hindistonga xavf solish, Buyuk
Britaniya esa 0 rta Osiyoni egallash niyatidan voz kechdilar.
Afgoniston bu ikki buyuk davlat manfaatlari tiglni qaytarib turuvchi
hudud vazifasini olashi lozim edi.
Buyuk Britaniya va podsho Rossiyasi manfaatlari to qnash
keladigan yana bir hudud Bolqon yarimoroli, shuningdek, Qora
dengizni 0 rtayer dengizi bilan boglaydigan Turkiyaga qarashli
Bosfor va Dardanell bogozlari hamda Istanbul shaliri edi. Soz
yuritilayotgan, XIX asr oxirlarida Bolqon yarimoroli xalqlarining
malum qismi Turkiya zulmi ostida edi.
Podsho Rossiyasining Bolqonda mustahkam omasliib olishga
intilislii, Turkiyaning esa Bolqondagi slavyan xalqlarini oz zulmi
ostida saqlab turishga urinishi 1877-yilda Rossiya-Turkiya urushini
keltirib chiqardi. Bu urushda q o li baland kelgan Rossiya Turkiyani
ozi uchun qulay San-Stefano sulh shartnomasini imzolashga majbur
etdi. Biroq, Rossiyaning kuchayib ketishini istamagan Buyuk
Britaniya, Rossiyani San-Stefano shartnomasini buyuk davlatlarning
Berlin kongressida qayta korib chiqishga majbur etdi. Kongressda
slavyan xalqlarining manfaatlariga zid qarorlar qabul qilindi.
Turkiya manfaatlari qattiq liimoya etildi. Bu xizmat evaziga Turkiya
Buyuk Britaniya foydasiga Kipr orolidan voz kechdi.
Biroq, bora-bora Buyuk Britaniya podsho Rossiyasiga nisbatan
dushmanlik munosabatini o zgartirishga majbur b o ldi.
Bunga Germaniya harbiy qudratining tobora osib borayotganligi,
uning hatto Buyuk Britaniya mustamlakalariga ham davo
qilayotganligi sabab boldi. Eng kop mustamlakali davlat bolgan
Buyuk Britaniya va podsho Rossiyasi o z mustamlakalarini
Germaniya bilan baham korislmi aslo istamas edilar. Endi, bu ikki
davlat umumiy dushman xavfiga qarshi turish uchun ozaro
yaqinlashish yollarini izlay boshladilar.

Afikadagi mustamlakalar

Buyuk Britaniya tabiiy qazilmalarga boy
Afrika qitasida ham katta mustamlakalar
bosib olishga kirishdi. Chunonclii, 1877-
yilda oltin va olmosga boy Transvaal va Oranj Respublikalarini
bosib oldi.
1882- yilda esa Mismi egalladi. Keyingi yillarda Nigeriya, Somali,
Keniya, Ugandani zabt etdi.
1899-yilda Afrikaga Gollandiya, Fransiya va Germaniyadan
kochib borgan kisliilar avlodlari boshqarayotgan Bur Respublikasiga
qarshi urush harakatlarimi bosliladi. 1902-yilda Bur Respublikasi
taslim boldi.
Buyuk Britaniya Janubiy Afrikada bosib olgan barcha hududlami
yagona birlikka  Janubiy Afrika Ittifoqiga birlashtirdi.

Buyuk Britaniyaning xalqaro ahvoli

Bozorlar va mustamlakalar uchun buyuk
 davlatlar ortasida raqobatning kuchayib
ketganligi Buyuk Britaniyaning xalqaro
ahvolini ancha yomonlashtirib bordi. Ayniqsa, Germaniya bilan
Buyuk Britaniya ziddiyatlari kuchaydi. Shunday sharoitda Buyuk
Britaniya Germaniyaga qarshi boshqa davlatlar bilan til topish
yolini izlashga majbur boldi. 1901-yilda Panama kanali masalasida
AQSHga yon berdi va AQSH-Kanada chegara masalalarimi
hal etdi. 1902-yilga kelib, Yaponiya bilan shartnoma imzoladi va
unga katta moliyaviy yordam korsatdi. 1904-yili Buyuk Britaniya
bilan Fransiya o rtasida shartnoma tuzilib, u Antanta nomini
oldi. 1907-yilda Buyuk Britaniya-Rossiya bitimi tuzildi.
1906-yilda Hindiston Milliy Kongressi partiyasi Hindistonga
o z-ozini boshqarish huquqini berishni talab qilib chiqa boshladi.
Uning davati bilan Britaniya tovarlariga boykot elon qilindi.
Hind xalqiga qarshi terror siyosati kuchaytirildi. 1907-yilda Hindistonda
yigilishlar va matbuotga qarshi qatiy qonunlar qabul qilindi.
Bengaliya ikkiga bolib tashlandi. Biroq, Buyuk Britaniya hukumati
jazolashlar bilan maqsadga erisha olmadi. Endi yon berish
siyosatini qollashga majbur b o ldi. Chunonchi, 1909-yilda
Hindistondagi qonun chiqaruvchi kengashning tarkibi kengaytirildi.
Hind burjuaziyasining vakillari ham kengash tarkibiga
kiritildi.
Buyuk Britaniya hukumati, ayni paytda, ozga davlatlaming icliki
ishlariga ham aralashishni davom ettirdi. Chunonchi, Erondagi
(19051911-yillardagi) inqilobni bostirdi. Xitoyda 1911-yilgi inqilobga
qarslii chiqqan kuchlami qollab-quwatladi.
Ayni paytda, Buyuk Britaniyadan chib borgan inglizlar
joylashgan mustamlakalarda mustahkamlanib olgan milliy buijuaziyaning
tazyiqi ostida hukumat bu mustamlakalarga oz -ozini
idora qilish huquqini (dominion) berishga majbur boldi. Avstraliya,
Yangi Zelandiya va Janubiy Afrika Ittifoqi dominionlik huquqini
oldilar (1867-yili Kanada shunday huquqni olgan edi).
