11-.  XIX asr oxiri  XX asr boshlarida
 Buyuk Britaniyaning siyosiy va
iqtisodiy ahvoli

Mamlakat tuzumi

Buyuk Britaniya bu davrda ham konstitutsiyaviy monarxiya edi. Biroq, Germaniyadan
farqli olaroq, bu davlatda qirol hokimiyati
asosiy rol o ynamasdi. Buyuk Britaniya qirollari davlat
boshligi edi, xolos. Ular davlatni amalda boshqarmaganlar.
Davlatning ichki va tashqi siyosatini boshqarish parlament tuzadigan
hukumat qolida edi.
Buyuk Britaniyada qaysi partiya parlament saylovida golib chiqsa,
shu partiya hukumat tuzar edi. Mamlakatda kuchli ikki partiyaviy
tizim qaror topgan bolib, ulaming biri Konservatorlar, ikkincliisi
esa Liberallar partiyasi deb atalardi. Konservatorlar partiyasining
asosiy tayanclii yirik zamindorlar va anglikan cherkovi, Liberallar
partiyasining asosiy tayanchi esa orta sinf vakillari edi.
Konservatorlar partiyasi ananalarga sodiqligi bilan ajralib tursa,
Liberallar partiyasi zamon ruhiga mos islohotlar otkazish tashabbuskorligi
bilan ajralib turardi. Ayni paytda, ulami birlashtiruvchi
yagona manfaatlar ham mavjud edi. Bu manfaatlar
mushtarakligi asosini Buyuk Britaniyaning dunyoda yetakchi davlat
maqomini saqlab qolishga intilislii, mustamlaka imperiyani yanada
kengaytirish, dunyo bozorlaridan oz raqiblarini mumkin qadar
koproq siqib cliiqarishga intilish kabi maqsadlar taslikil etgan.
XIX asr ortalariga kelib Buyuk Britaniyada fuqarolik jamiyati
asoslari qaror topdi. Bularsoz, namoyishlar otkazish, matbuot
erkinligi kabilarda o z ifodasini topdi. Shuningdek, tabaqaviy
imtiyozlar tugatildi. Birinchi oringa insonning qaysi tabaqaga
mansubligi emas, shaxsning erkinligi, qobiliyati, mustaqilligi,
individualligi qoyildi.
1867-yili otkazilgan parlament islohoti tufayli saylovda qatnashuvcliilar
uchun mulk senzi kamaytirildi. Natijada erkak aholining
50 foizi saylov huquqiga ega boldi.
Liberallar partiyasidan U.Gladston 4-marta bosh vazirlik
lavozimini egallagan. 18641874-yillarda bosh vazirlik davrida uning

hukumati qator islohotlar otkazdi. Chunonchi, tred-yunionlarga
o z manfaatlarini sudda himoya qilish huquqi berildi. Shuningdek,
ish tashlashlar o tkazilishiga ruxsat etildi. Parlamentga
saylovlaming yasliirin ovoz berish yoli bilan otkazilislii joriy etildi.
Maktab islohoti otkazildi.
B. Dizraeli bosh vazirligi davrida (18741880) ham qator
muhim tadbirlar amalga oshirildi. Chunonchi, 1875-yilda haftada
54 soatlik ish vaqti belgilandi. 10 yoshdan kicliik bolalarni ishga
qabul qilish taqiqlandi. 1911- yilda yana bir marta parlament islohoti
otkazildi. Bu islohot Buyuk Britaniyada fuqarolik jamiyati va huquqiy
davlatchilik taraqqiyoti yolida muhim bosqich boldi.

Iqtisodiy tarqqiyitda orqada qolish

XIX asrning songgi choragida Buyuk
 Britaniya iqtisodiy jihatdan orqada qola
 boshladi. Jahon ustaxonasi deb nom olgan
Buyuk Britaniyaning XIX asr oxiri  XX asr boshlarida sanoat
ishlab chiqarish hajmi 2 marta, tashqi savdodagi uluslii esa 70 foizga
qisqardi. Sanoat ishlab chiqarish hajmi boyicha 3-oringa tusliib
ketdi. Mamlakatning jahon ustaxonasi maqomi otmishga aylanib
qoldi. Buning asosiy sababi  birinchidan, kapitalning asosan chetga
chiqarilishi edi. Ingliz sarmoyadorlari mustamlakalarda zavod, fabrika
va boshqa korxonalar qurislmi afzal korganlar. Chunki, mustamlakalar
xomashyo va arzon ishchi kuclii manbayi edi. Ulami
metropoliyaga olib kelish qimmatga tushar edi.
Chetga kapital chiqarish juda katta daromad keltirgan. Chunonchi,
uning keltirgan foydasi tashqi savdo keltirgan foydadan 5 marta
kop bolgan. Foyda ketidan quvish oqibatida Buyuk Britaniyaning
ozidagi korxonalar oz vaqtida zamonaviy texnika va texnologiyalar
bilan qayta jihozlanmay qoldi. Buning natijasida Buyuk Britaniya
sanoat mahsulotlarining raqobatbardoshlik quvvati pasaydi.
Germaniya va AQSH tovarlari jahonning barcha bozorlarida Buyuk
Britaniya tovarlarini ta qib eta boshladi. Chunki, Germaniya va
AQSH tovarlari ham sifatli, ham arzon edi. Shu sababli 20 yil
mobaynida, yani 80-yillardan tortib XX asr boshlarigacha
Germaniyaning Buyuk Britaniyaga eksporti 41 foiz kopaygan,
AQSHdan eksport qilish esa ikki martadan ziyodroq oshgani
holda, bu davlatlarga ingliz eksporti bor-yogi 8 foizga kopaygan,
xolos.Bundan tashqari, yosh rivojlanayotgan davlatlar ingliz tovarlariga
katta boj to lovlari joriy etgan edilar. Buyuk Britaniya esa
hamon bojsiz savdo ananasiga sodiq bolib qolaverdi.
Ikkinchidan, xalqaro maydonda bolingan dunyoni qayta bolish
uchun kurash kuchaygan bir sharoitda Buyuk Britaniya harbiy
xarajatlami kopaytirishga majbur boldi. 19001914-yillar oraligida
bu xarajat 3 marta kopaydi.
Shunday bolsa-da, Buyuk Britaniya iqtisodiy jihatdan hamon
qudratli edi. London hamon jahon moliya markazi edi. Jahon savdosida
hisob-kitob hamon Buyuk Britaniya pul birligi (font-sterling) asosida
amalga oshirilardi.
Ingliz kapitalizmi sanoat sohasidagi oldingi birinchiligidan
mahrum bolgan bolsa ham, juda katta foyda olish imkoniyatini
saqlab qoldi. Bunga kopdan-kop mustamlakalaridagi juda katta
bozorlami oz qolida saqlab qolish orqali erishdi. Bundan tashqari,
Buyuk Britaniyaning sanoat ustunligi asta-sekin qoldan
ketgani bilan, jahon vositachilik savdosidan, sugurta, bank, kemasozlik
sohasidagi monopol hukmronligidan mahrum bolganicha
yoq edi. Buyuk Britaniya buijuaziyasi bu monopol hukmronlikni
awalo ozining mustamlaka imperiyasi tufayli uzoq vaqt saqlab
qola oldi.
Buyuk Britaniya hamon kapital eksport qilishni davom ettirdi.
1910-yilda uning chetga chiqargan kapitali 3,7 mlrd. fimt-sterlingni
tashkil etdi. Bu kapital Buyuk Britaniyaga juda katta foyda keltirardi.
Chetdan kelayotgan daromadlar 1912-yilda 176 mln. font-sterlingni
taslikil etdi.

Kapital (lotincha  bosh, asosiy) saraioya; oz egasiga daromad
keltiruvchi jami vositalar va mablaglar. Yani qiymat keltiruvchi,
ozini ozi kopaytiruvchi qiymat.
