I BO`LIM JAHON XIX ASR OXIRI  XX ASR
BOSHLARIDA

Dunyoning ijtimoiy - iqtisodiy
va siyosiy manzarasi

I BOB

DUNYONING IJTIMOIY-IQTISODIY
VA SIYOSIY MANZARASI

XIX asr oxiri  XX asr boshlarida
kapitalizm taraqqiyotida yuz bergan
tub o'zgarishlar

Monopolistik kapitalizm 

XIX asr oxiri  XX asr boshlarida kapitakapitalizm
lizm taraqqiyotida yangi bosqich  monopolistik
kapitalizm deb ataluvchi bosqich
qaror topdi. Monopolistik kapitalizm  bu, kapitalizmning iqtisodiy
hayotida monopoliyalar vujudga kelgan, moliya oligarxiyasi shakllangan,
siyosiy hayotda esa ulaming davlat va xalq ustidan hukmronligi
omatilgan bosqicliidir.
Kapitalizmning bu bosqichi erkin kapitalizm bosqichidan
quyidagi asosiy belgilari bilan ajralib turadi:

1. Ishlab chiqarish sohasida monopoliyalar vujudga keldi.

Monopoliya  ishlab chiqarish yoki savdoning bir sohasida
yakka hukmronlikni egallab olgan ulkan korxona yoki shunday
korxonalar birlaslimasidir. Monopoliyalar industrial davlatlaming
barchasida vujudga kelgan edi.
Ular kartel, sindikat, trest va konsem shaklida mamlakat xojaligining
u yoki bu sohasida hukmron edilar. Masalan, 1893-yilda
Germaniyada tashkil topgan Reyn-Vestfaliya komir sindikati
mamlakat da qazib olinadigan va sotiladigan miming 86,7 % ni
oz qolida toplagan.
1896-yilda Germaniyada monopoliyalar soni 250 tadan ortiq
edi. AQSHda esa 1900-yilda 185 ta monopoliya faoliyat korsatgan.

2. Moliya oligarxiyasi vujudga keldi.

Bu hodisa sanoat va bank kapitalining qoshilishi natijasida
sodir bolgan. Ishlab cliiqarishning markazlashuvi va sanoatning
monopoliyalashuvi jarayoni bank faoliyatida kapitalning markazlashuviga olib keldi. Kuchli raqobat tufayli kicliik banklar xonavayron
bolib, yirik banklar tarkibiga qosliilib ketdi. Natijada, juda
katta moliyaviy qudratga va oz mamlakatida ulkan siyosiy ta sirga
ham ega bolgan moliyaviy markazlar  bank gigantlar (yirik
banklar) vujudga keldi. XX asr boshlarida shunday banklar
Fransiyada uchta, AQSHda esa ikkita edi.
Bank kapitali bilan sanoat kapitalining birlashib ketishi kapitalning
yangi shaklini  moliya kapitalini vujudga keltirdi. Polat,
neft, gazeta va boshqa soha ,,qirollarining juda katta bank- sanoat
imperiyalari vujudga keldi.
AQSHda mamlakatning iqtisodiy hayotini nazorat qilib turgan
60 ta oilaning shunday imperiyalari mavjud edi. XIX asming
oxirida bu oilalardan  katta uchlik  Rokfeller (neft), Morgan
(moliya), Karnegi (polat) ajralib turardi. XX asr boshlarida
Karnegi o zining k o p millionli mulkini sotganidan so ng
amerikaliklar nigoliida tadbirkorlikdagi omad va boylikning qudrati
ikki kishida  Morgan va Rokfellerda mujassamlashdi. Chunonchi,
Rokfellerning neft tresti mamlakatdagi neft mahsulotlarining 90
foizini ishlab chiqarardi, Morganning polat tresti esa polatning
66 foizini berardi. Fransiyada esa moliyaviy qudratning timsoli
fransuz bankining yirik omonatchilari bolgan 200 oila edi.

3. Chetga kapital chiqarish
muhim ahamiyat kasb etdi. 


Monopoliyalar, moliya oligarxiyasi foydani kopaytirishga
harakat qilib, chetga endi tovarlami
emas, balki kapital cliiqarishga
alohida ahamiyat bera
boshladilar. Chunki, endilikda
tovar chiqarishdan kora, chet
mamlakatlarga kapital chiqarish,
yani ularga yuqori foiz evaziga
kreditlar berish; tabiiy boyliklarni
arzonga sotib olish, u
yerlarda eng arzon ishchi kuchi
liisobiga boylik orttirish imkonini
b eruvchi ko rx o n a la r qurish
foydali bolib qoldi.
Shu tufayli, 1900-1913-
yillarda industrial (rivojlangan)
davlatlar chetga chiqargan kapitalning hajmi ikki barobar oshganligi
bejiz bolmagan edi. Chunonchi, 18751900-yillarda Buyuk
Britaniyaning chet ellarda joylashtirgan kapitali 2, Fransiyaniki
2,25, Germaniyaniki esa 7,5 barobar oshgan.

4. Xalqaro monopoliyalar dunyoni bolib oldi.

Eng yirik monopoliyalar, moliya oligarxiyasining turli guruhlari
bozorlar, xomashyo manbalari ustidan nazorat o rnatishga
intilganlar. Shutariqa, xalqaro monopoliyalar vujudga kelgan. 1910-
yilda ulaming soni 100 taga yetgan. Natijada, endi yangi bir hodisa
 xalqaro monopoliyalar ortasida jahon xojaligi va boyligini nazorat
qilish uchun kurash boshlangan. Chunonchi, ikki moliya guruhi
 Rokfeller (AQSH) va Rotshildlar (Buyuk Britaniya) guruhi
jahonning kerosin bozorini bolib olgan.
1907-yilda esa, goyat ulkan monopoliyalar  Umumiy elektr
kompaniyasi (AQSH) bilan Umumiy elektr jamiyati (Germaniya)
ortasida ham jahon elektr bozorini bolib olish va ozaro
hamkorlik qilish to grisida shartnoma tuzilgan.
Shu tariqa, deyarli barcha boshqa kuchsiz, qoloq davlatlar eng
yirik industrial davlatlaming moliya oligarxiyasiga tobora koproq
qaram bolib qolgan.

5. Dunyoni industrial davlatlar tomonidan hududiy jihatdan
taqsimlab olish tugallandi.

Moliya oligarxiyasi qudratining mustahkamlanishi bilan industrial
davlatlaming oz mustamlakalarini kengaytirishga intilishlari
yanada kuchaydi. Bu hoi industrial davlatlar ortasida dunyoni
hududiy jihatdan bolib olishni tezlashtirdi.
XIX asr oxiri va XX asr boshlarigacha ular ortasida 72,9 mln.
kv. km ozga xalqlar hududlari (butun yer yuzining 54,9 %) bolib
olingan edi.
Buyuk Britaniya, Fransiya va Rossiya juda katta mustamlakalarga
egabolib oldi.
Germaniya, Italiya va Yaponiya uncha katta bolmagan hududlar
bilan kifoyalanishga majbur boldi.
Iqtisodiy taraqqiyotda dunyoda 2-oringa, Yevropada esa 1-oringa
chiqib olgan Germaniyani dunyoning bunday taqsimlanish holati
aslo qoniqtirmagan.
AQSH juda katta hudud, boy xomashyo zaxiralari, keng ichki
bozorga ega bolganligi uchun mustamlakalar zabt etishga ishtiyoq
bildirmadi. Buning ustiga, iqtisodiy jihatdan dunyoning yetakchi
davlatiga aylanib olgan AQSH, ochiq qurolli ekspansiyadan kora

XIX asr oxirida industrial davlatlar tomonidan
bosib olingan mustamlakalar.

boshqa davlatlarga, birinclii navbatda, Lotin Amerikasi mamlakat -
lari iqtisodiga kirib borislmi afzal kordi. Iqtisodiy jihatdan qudratli
AQSH raqiblarini harbiy kuch ishlatmasdan ham siqib chiqarishi
mum kin edi. Biroq, bu AQSHning yangi hududlami bosib olishdan
butunlay voz kechganligini anglatmas edi. XIX asming oxiriga kelib,
AQSH Gavayi orollarini anneksiya qildi. Filippinni bosib oldi,
Puerto-Riko va Guam orollarini ozining yarim mustamlakasiga
aylantirdi.
Mustamlakacliilik siyosati natijasida, XIX asming oxiriga kelib,
egallanmagan yerlarni bosib olish yakunlandi. Iqtisodiy jihatdan
qudratli davlatlaming Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasidagi kam
taraqqiy etgan mamlakatlarga tasiri tobora kuchaydi. Kun tartibida
mustamlakalami va ta sir doiralami qayta bolish masalasi paydo
boldi. Koplab davlatlar muammoni hal qilishning vositasi sifatida
kuchga tayanishni lozim topdilar. Oqibatda, qurollanish poygasi
boshlanib, hayotni harbiylashtirish borgan sari avj oldi.
Qurollanish poygasiga katta ta sir korsatayotgan omillardan biri
Yevropa davlatlari ortasidagi hududiy nizolar ham edi. Yevropa
davlatlari ortasida munosabatlami keskinlashtirgan yana boshqa bir
sabab, ulaming bir-biridan iqtisodiy va harbiy-strategik ustunlikka
erisliish uchun kurashi boldi. Ayni paytda, XIX asming oxiriga
kelib, iqtisodiy korsatkichlar boyicha Yevropada birinchi, dunyoda
AQSHdan keyingi ikkinclii orinni muqim egallab olgan Germaniya
Buyuk Britaniya va Fransiyaning gazabini keltirardi. Rossiya esa,
oz navbatida, Germaniyaning xotiijamligiga putur yetkazayotgan
edi. Shu tariqa dunyoning rivojlangan buyuk davlatlar ortasida bolib
olinishi, iqtisodiy va siyosiy raqobat, harbiy-strategik ziddiyat va
qurollanish poygasi 1914-yili ular ortasida boshlanib ketgan I
jahon urushiga olib kelmasligi mum kin emas edi.

Monopolistik kapitalizmning orni 

Monopoliyalarning vujudga kelishi, chidan, ishlab cliiqarishga yangi texnika va
texnologiyalami yanada kengroq joriy etishga
imkoniyat yaratdi. Bu esa mehnat unumdorligining keskin osliisliini
taminladi.
Ikkinchidan esa, jamiyatning juda ozchilik gurulii qolida ulkan
hokimiyat toplanishiga olib keldi. Shuning uchun ham AQSH monopoliyacliilarini
bekorga Amerikaning tojsiz qirollari deb atashmagan
edi. Ular AQSH hukumatining ichki va tashqi siyosatiga
katta tasir korsata olganlar. Yoki Germaniyada Kruppga nima yaxslii
bolsa, u Germaniya uchun ham yaxshi, deyishardi. Chunki, ular
ulkan miqdordagi boylikka egalik qilardi.
Uchinchidan, monopolistik kapitalizm qirgin-barot mustamlakachilik
urushlarini kuchaytirganligi bilan ham ajralib turadi.
Bunday urushlaming ayniqsa XIX asr oxirida kuchayishi ,,imperializm
atamasining keng ishlatilishiga olib keldi. Bu atama dastlab
industrial davlatlaming mustamlakachilikdan iborat tashqi
siyosatlariga nisbatan ishlatildi. Keyinchalik ,,imperializm atamasi
monopolistik kapitalizm atamasining sinonimi o rnida
qollaniladigan boldi. Shu tariqa, bu ikki atama ayni bir xil manoni
anglata boshladi.

Monopoliya (yunoncha, monotanho, poleosotaman)iqtisodiyotning
bir sohasidagi tanho hukmronlik.
Moliyamaqsadli pul jamgaraialarini vujudga keltiruvchi, jamlash,
taqsimlash va ishlatish bilan bogliq munosabatlar.
Oligarxiya (yunoncha  ozchilik hokimiyati)  iqtisodiy va siyosiy
hukmronlikning bir hovuch ulkan sarmoya egalari qolida to planishi.
Kartel (italyancha  qogoz, hujjat)  bir tarmoqdagi mustaqil
kompaniyalar, firmalarning ishlab chiqarish va sotishning umumiy
hajmlari, narxlari, sotish bozorlari, har bir ishtirokchilik ulushi va
boshqalar togrisida bitim asosida tashkil etilgan tuzilma.
Konsern (ishtirok, manfaat)  manfaatlar umumiyligi asosida
uyushgan korxonalarning yirik birlashmasi.
