KIRISH: YANGI TARIXNING 
BOSHLANISHI 

Yangi tarix tushunchasi haqida. 

O'zbekiston Prezidenti 
Islom Karimov o'zining "Yuksak ma'naviyat -- yengilmas kuch" 
kitobida "O'z tarixini bilmaydigan, kechagi kunini unitgan millatning 
kelajagi yo'q", -- deb ta'kidlashi bilan birga har qanday inson jahon tarixini, 
umumbashariy taraqqiyot yo'lini chuqur idrok etishi zarurligini ham 
uqtirganlar. Darhaqiqat, mustaqillik sharofati bilan biz jahon tarixini 
haqqoniy o'rganish imkoniyatiga ega bo'ldik. Siz aziz o'quvchilarga jahon 
tarixini o'rganishdek qiziqarli va murakkab faoliyatda qunt va zukkolik 
hamrohingiz bo'lishini tilaymiz. 
Siz VII sinf Jahon tarixi darsligi orqali xorij davlatlarining V--XV asrlar 
tarixini o'rgangan edingiz. Ayni paytda bu asrlarning O'rta asrlar deb 
atalishini ham bilib olgansiz. 
Qo'lingizdagi VIII sinf Jahon tarixi darsligi Sizni xorij davlatlarining 
XVI--XIX asri 60- yillari tarixi bilan tanishtiradi. Olimlar insoniyatning 
XVI asrdan boshlanadigan tarixiga Yangi tarix deb nom berganlar. 
Xo'sh, nega? Buning sababi shuki, XVI asr insoniyat tarixida yangi 
jamiyat -- kapitalizm deb atalgan jamiyatga asos soldi. 
Bu jamiyatning dastlab G'arbiy Yevropa va Shimoliy Amerikada qaror 
topa borish jarayoni XVI--XIX asrlarni o'z ichiga oladi. 

Kapitalizm -- jamiyatning xususiy mulk, bozor iqtisodiyoti va 
demokratik tartiblarga asoslangan shakli.
 
Bu jamiyatning nomi kapital so'zidan olingan. Kapital -- o'z 
egasiga daromad keltiruvchi xususiy mulk va mablag', o'zini-o'zi 
ko'paytiruvchi sarmoyadir. Bu sarmoyaning asosida erkin tadbirkorlik 
faoliyati yotadi. 
Kapitalizm Siz VII sinfda bilib olgan feodal jamiyatidan qaysi 
xususiyatlari bilan farq qiladi? Tub farq bu -- jamiyatning kishilarga xususiy 
mulkdan va yollanma mehnatdan foydalanishda keng erkinlik berganligidir. 
Agar o'rta asr feodal jamiyatida kishi kishiga qonun bilan majburlab 
bog'lab qo'yilgan bo'lsa, kapitalizm davrida barcha fuqarolar qonun 
jihatidan rasman erkin bo'lganlar. Ayni paytda, bu jamiyat insonning 
qobiliyati, salohiyati, g'ayrati va shijoatiga katta yo'l ochgan jamiyat 
hamdir. 
Shu sababli kapitalizm insoniyat tarixida misli ko'rilmagan kashfiyotlar 
va ixtirolar davri ham bo'ldi. 
Kapitalizm davrida kishilar motor, mashina, paroxod, parovoz, 
temir- yo'l, dizel, martin pechi va boshqalarni kashf etdilar. Aviatsiya, 
telegraf, telefon, televideniye, radioni o'ylab topdilar. Yer yuzini elektr 
chiroqlari bilan yoritish boshlandi. Yangi-yangi energiya manbalari 
yaratildi. (Bular haqida 9- sinfda ma'lumot olasiz). Yangi jamiyat -- 
kapitalizm dastlab G'arbiy Yevropada, keyinroq esa Shimoliy 
Amerikada qaror topdi. 
Osiyoda yangi jamiyat shakllanishining o'ziga xos xusu- 
siyatlari. Osiyoda yangi jamiyatning qaror topishi nihoyatda uzoq davr- 
ni qamrab oldi. Buning asosiy sababi, Osiyoda an'anaviy jamiyat hukm 
surganligi edi. 
Xo'sh, an'anaviy jamiyat qanday jamiyat edi? An'anaviy jamiyat -- 
mulkchilik, ishlab chiqarish hamda taqsimot shakllari qat'iy belgilab 
qo'yiladigan, o'zgarmas, turg'un jamiyatdir. 
Deyarli butun Osiyoda, shu jumladan, Markaziy Osiyoda ham Yev- 
ropa va Shimoliy Amerikada kapitalizm gurkirab rivojlanayotgan bir 
paytda, o'rta asrlarning mahsuli bo'lgan an'anaviy jamiyat hukm suraverdi. 
Xo'sh, nega shunday bo'ldi? 
Avvalo, Osiyoda Yevropadagidek yerga to'la xususiy mulkchilik 
qaror topmadi. Yevropada feodal jamiyatining ilk bosqichidayoq yer 
mulkdorlar o'rtasida to'la taqsimlanib bo'lingan edi. Dehqonlar esa o'sha 
yer egalariga biriktirib qo'yilgan. Bunday dehqonlar, Siz VII sinf Jahon 
tarixi darsligidan bilib olganingizdek, krepostnoy dehqonlar deb 
atalgan. 
Osiyoda esa mulk barcha merosxo'rlar o'rtasida taqsimlangan. 
Chunki, jamiyatdagi huquqiy va axloqiy me'yorlar mayda va jamoa 
mulkchiligini himoya qilardi. Bu qoida ishlab chiqarishning yiriklashu- 
viga, daromadning bir qo'lda to'planishiga imkon bermagan. 
Yerga xususiy mulkning to'la qaror topmaganligi mulkchilikning 
boshqa sohalariga ham ta'sir o'tkazgan. Chunonchi, Osiyoda hunar- 
mandchilik fabrika ishlab chiqarishi darajasiga ko'tarila olmagan. 
Aksincha, u asosan, erkin oilaviy sharoitda rivojlangan. Natijada 
Yevropadagidek mashina kuchidan foydalaniladigan sanoat ishlab 
chiqarishi vujudga kelmagan. 
Yevropada kuchli mulkiy tabaqalanish o'zaro begonalashishni, 
shaxsiy manfaatni ustun qo'yishni, yashash uchun shafqatsiz kurash 
sharoitiga moslashishni vujudga keltirgan bir sharoitda, an'anaviylik 
Osiyoda shaxs tashabbuskorligini rag'batlantirmagan. Bu omillar 
Osiyoda o'rta asr tartiblarining uzoq saqlanib qolishiga olib kelgan. 
Odamzod insoniyatning butun tarixi davomida yaratgan moddiy va 
ma'naviy boyligining 90 foizini atigi keyingi 5 asr (XVI--XX asrlar) 
mobaynida yaratdi. To'g'ri, bunga osonlikcha erishilgani yo'q. 
Kapitalizm, ayni paytda cheksiz ekspluatatsiya hukm surgan, rivojlangan 
davlatlarning o'zga kuchsiz mamlakatlarni ayovsiz talashi, millionlab 
kishilarning yostig'ini quritgan jahon urushlari manbai ham bo'lganligiga 
tarix guvoh. 
Lekin oxir-oqibatda kapitalizmning bunyodkorlik xislati uning 
vayronalar keltirgan xislatlaridan ustun bo'lib chiqdi. Butun o'tgan tarix 
buni tasdiqlaydi. 
Yangi tarix. Yangi tarix, o'z navbatida, ikki davrga bo'lib 
o'rganiladi. Birinchi davr XVI--XIX asr 60-yillarini, ikkinchi davri esa 
XIX asrning 70-yillaridan XX asrning 20-yillarigacha bo'lgan davrni 
o'z ichiga oladi. 
Siz 8-sinfda XVI--XIX asrning 60-yillari tarixini o'rganasiz. 
Yangi tarix birinchi davri, o'z navbatida, ikki bosqichga bo'linadi. 
Uning birinchi bosqichi XVI--XVIII asrlarni o'z ichiga oladi. Bu 
bosqichida G'arbiy Yevropa va Shimoliy Amerikada yangi jamiyat -- 
kapitalizmning vujudga kelishi uchun zarur shart-sharoitlar shakllandi. 
Shuningdek, bu jamiyatning qaror topishiga olib kelgan inqiloblar ro'y 
berdi. 
Dastlab G'arbiy Yevropada (Angliya, undan keyin Fransiyada) va 
Shimoliy Amerikada (Amerika Qo'shma Shtatlarida) sanoat to'ntarishi 
amalga oshirildi. Ya'ni, manufaktura ishlab chiqarishdan texnika ixtirolari 
keng qo'llaniladigan fabrika va zavod ishlab chiqarishiga o'tildi. Oqibatda, 
qo'l mehnatiga asoslangan manufaktura ishlab chiqarishi o'rnini mashinalar 
ishlab chiqarishi egalladi. Ishlab chiqarishda mashina (texnika)dan keng 
foydalanish, o'z navbatida, mehnat unumdorligining bir necha o'n, yuz 
barobar o'sishini ta'minladi. Bu hodisa kapitalizmning tez sur'atlar bilan 
rivojlanishiga olib keldi. 
Ikkinchi bosqich XIX asrdan shu asrning 60-yillari oxirigacha bo'lgan 
davrni qamrab oladi. 
Yangi tarix birinchi davrining ikkinchi bosqichida Yevropa va Amerika 
Qo'shma Shtatlarida sanoat to'ntarishi nihoyasiga yetdi. Bu texnika 
yordamida yangi texnika yaratishga o'tish boshlandi, degani edi. 
