7- . XVI--XVII asrlarda Rossiya 

Rusni birlashtirishning tugallanishi. 

Siz VII sinf Jahon tarixi 
darsligidan Rusning 240 yil davomida Oltin O'rdaga qaram bo'lib 
kelganligini, bu qaramlik 1480- yilda barham topganligini bilib olgan 
edingiz. 

Moskva knyazligi rahbarligida mustaqillikdan so'ng ham Rusni 
birlashtirish jarayoni davom ettirildi. 1485- yildan boshlab Moskva knyazi 
Ivan III butun Rus hukmdori unvonini qabul qildi. Bu davlat bora-bora 
Rossiya deb ataladigan bo'ldi. Nihoyat, 1521-yilda yagona, markaz- 
lashgan, poytaxti Moskva shahri bo'lgan Rusni birlshtirish to'la nihoyasiga 
yetkazildi. 
Markazlashgan Rossiya davlatining tashkil topishi katta tarixiy aha- 
miyatga ega hodisa edi. Avvalo, endilikda Rossiya o'zini tashqi hujum 
xavfidan himoya qila oladigan bo'ldi. Ikkinchidan, markazlashish xalq 
xo'jaligi va madaniyatning tezroq rivojlanishiga imkoniyat yaratdi. Ma- 
halliy biqiqlik barham topdi. Mamlakat turli qismlarining o'zaro aloqalari 
kuchaydi. Rossiya Yevropa davlatlari orasida muhim o'rin egalladi. 

Rossiya podshosi Ivan IV. 

1547- yilda Rossiya tarixida o'ziga xos 
voqea yuz berdi. Rossiyada ichki nizolar, boshboshdoqliklar kuchayib ketgan 
bir davrda Rus pravoslav cherkovining boshlig'i mitropolit Makariy vafot 
etgan Buyuk knyaz Vasiliy III ning o'g'li Ivan IV ga Rossiya tarixida birinchi 
bor podsholik tojini kiydirdi. Bu voqea juda katta xalqaro ahamiyatga ega 
bo'ldi. Chunki Rusda uzoq yillar davomida faqat Oltin O'rda xonlari podsho 
deb atalib kelingan. 
Rus davlati hukmdorlari esa bu davrgacha Buyuk knyaz deb atalib 
kelingan. Ivan IV ga podsholik unvonining berilishi uni G'arbiy Yevropa 
davlatlari qirollari bilan bir qatorga qo'ydi. Yosh podsho Ivan IV o'z huzurida 
Saylanma rada deb ataluvchi maslahat kengashini tuzdi. Ivan IV ichki 
siyosatining vazifasi dvoryanlar tabaqasini kuchaytirish orqali boyarlar mavqeini 
zaiflashtirishdan iborat edi. Shu maqsadda 1549- yilda Ivan IV feodallar turli 
qatlamlari vakillarining birinchi yig'ilishini -- Zemstvo soborini -- chaqirdi. 
Keyinchalik bu sobor ishida shaharlarning savdogar (posad kishilar), 
30 
shuningdek, davlatga qaram dehqonlardan (chernosot) ham saylangan vakillar 
qatnashadigan bo'ldi. 
Shu tariqa Rossiya toifaviy vakillik monarxiyasiga aylana bordi. 
Ivan IV Zemstvo soborida boyarlar hokimiyatini keskin qoraladi. 
Sobor yangi Sudebnik tuzish haqida qaror qabul qildi. Unga ko'ra, 
dvoryanlarning bundan buyon ayblari va nojo'ya qilmishlari uchun boyar- 
noiblar sudiga borishlari taqiqlandi. Dvoryanlardan ming nafariga Moskva 
uyezdidan yer-mulk ajratib beriladigan bo'ldi. Davlat lavozimlarini kelib 
chiqishining zodagonligiga qarab egallash tartibiga chek qo'yildi. 
Boyar-noiblarning o'zlari uchun aholidan yig'adigan soliqlari bekor 
qilindi. Joylarda boyar-noiblar boshqaruvi o'rniga Zemstvo (mahalliy o'zini- 
o'zi boshqarish organlari) tuzildi. Ularga dvoryanlar, posad va chernosotlar 
vakillari ham saylanishi huquqi berildi. Podsho hokimiyati endilikda ana shu 
tabaqa vakillariga tayanadigan bo'ldi. Sudebnik krepostnoy dehqonlarning 
bir yer egasidan boshqasiga o'tishini yiliga bir kun -- Yurev kuni (26- noyabr) 
bilan cheklab qo'ydi. 

Oprichnina. 

1565- yilda Ivan IV davlat yerlaridan katta qismini 
ajratib oldi. Bu yerlar oprichnina deb ataldi. Boyarlarning yerlari ham 
oprichninaga qo'shib yuborila boshlandi. Oprichnina podsho yerlari deb 
ham atalib, ularga dvoryanlar joylashtirildi. Oprichnina yerlari ularga bo'lib 
berildi. Endi ular dvoryan oprichniklar deb atala boshlandi. Ivan IV bundan 
buyon boyarlarni Boyarlar dumasisiz o'zi sud qilishini va o'zi jazo 
belgilashini e'lon qildi. Davlat yerlarining oprichninaga tortilmagan qismiga 
katta miqdorda soliq joriy etdi. Oprichnina o'z qo'shiniga ega edi. U 
podshoning o'z raqiblarini jazolash quroliga aylantirildi. 
Oprichniklar otlarining egarlariga it kallasi va supurgini osib 
olardilar. It kallasi ularning podshoga itdek sadoqatli ekanliklarini, 
supurgi esa har qanday sotqinlikni davlatdan supurib tashlashga ahd 
qilganliklarini anglatishini ko'z-ko'z qilishi kerak edi. Shu tariqa mamlakatda 
shafqatsiz terror, qatl va surgun davri boshlandi. Shuning uchun Ivan IV 
Grozniy (Dahshatli, Qo'rqinch-li) laqabi bilan ataldi. 

Oprichnina -- podsho hokimiyati dushmanlarini zo'rlik va 
terror vositalari bilan bostirishga urinish siyosati edi. 

Oprichnina boyarlarga va feodal tarqoqlik qoldiqlariga kuchli zarba 
berdi. Ayni paytda oprichnina mamlakat xo'jaligiga katta talafot yetkazdi. 
O'n minglab dehqonlar va hunarmandlarni xarob qildi. 
Bu esa jamiyatning turli qatlamlarida oprichninadan norozilikni 
kuchaytirdi. Natijada Ivan IV oprichninani bekor qilishga majbur bo'ldi. 
Biroq mamlakatda terror, ayovsiz qatl davom etaverdi. Krepostnoylik 
tartiblari kuchaygandan-kuchaydi. 

Tashqi siyosat. 

Rossiya bosqinchilik urushlari olib borish hisobiga 
sharqqa va janubga tomon kengayib bordi. Chunonchi, XVI asrning ikkinchi 
yarmida Qozon, Astraxan (Ashtarxon) va Sibir xonliklari bosib olindi. Shu 
tariqa 1533- yilda 2,8 mln km2ni tashkil etgan Rossiya hududi XVI asr 
oxiriga kelib 5,4 mln km2 ga yetdi. 

Notinch, alg'ov-dalg'ovli yillar. 

1584- yilda Ivan IV Grozniy vafot 
etdi. Taxtga uning o'g'li Fyodor Ivanovich o'tqazildi. U kasalmand 
bo'lganligi uchun amalda hokimiyatni qaynisi, boyar Boris Godunov 
boshqardi. Fyodor 1598- yilda vafot etdi. Lekin Ivan IV o'g'illaridan 
taxt vorisi qolmadi. Shu tariqa Rossiyani 700 yil boshqargan Ryurikovlar 
sulolasi hukmronligi barham topdi. Shunday sharoitda Zemstvo sobori 
Boris Godunovni podsho etib sayladi. 
Boris Godunov 1605- yilda vafot etgach, Rossiya tarixida notinch, 
alg'ov-dalg'ovli yillar boshlandi. Qisqa vaqt ichida bir nechta podsho 
almashdi. Ayni paytda Rossiyada boyarlar ta'siri yana kuchaydi. 
Bundan tashqari, chet davlatlar -- Polsha va Shvetsiya Rossiya ichki 
ishlariga zo'r berib aralasha boshladilar. Polsha hatto 1609- yilda 
Moskvani bosib oldi. Hokimiyat 
Boyarlar guruhi qo'liga o'tdi. Ular 
Rossiya taxtiga Polsha qirolining o'g'- 
lini o'tqazishga urindilar. Shu orqali 
o'z imtiyozlarini saqlab qolmoqchi 
bo'ldilar. Ana shunday og'ir sharoitda 
Rossiyaning asl vatanparvar kuch- 
larining yetakchilari posad oqsoqoli 
Kuzma Minin va sarkarda Dmitriy 
Pojarskiylar xalq lashkari to'plashga 
kirishdilar. 
1612- yilda Moskva uchun bo'lgan 
janglarda Polsha qo'shini mag'lu- 
biyatga uchratildi. Shu tariqa Moskva 
chet el bosqinchilaridan tamomila 
ozod qilindi. Rossiya ichki va tashqi 
7- rasm. M. F. Romanov. 

ahvoli qiyinligiga qaramay o'z mustaqilligini saqlab qola oldi. Endi Ros- 
siyaning yangi podshosini saylash masalasini hal etish kerak edi. 
1613- yilda Moskvada chaqirilgan Zemstvo sobori Ivan IV Grozniy 
xotinining qarindoshi Mixail Fyodorovich Romanovni Rossiya podshosi etib 
sayladi. Shu tariqa Rossiyada yangi sulola -- Romanovlar sulolasi hukm- 
ronligi davri boshlandi. Bu sulola vakillari 1917- yilgacha hokimiyatni 
qo'llarida saqlab turdilar. 

Boyarlar dumasi -- Rus davlatida dastlab knyazlar, so'ng 
podsho huzuridagi (1547- yildan) Oliy davlat kengashi. 
Sudebnik -- qonunlar to'plami. 
Teror (lotinch --, qo'rqinch, dahshat) -- raqiblarni yoqotish 
yoki qo'rqitish, aholi o'rtasida vahima keltirib chiqarish. 