37- . XIX asrning 70- yillarigacha bo'lgan 
davrda Afrika xalqlari 

Qora qit'a. 

Aholisining katta qismi negr irqiga mansub 
bo'lganligi uchun Afrika qit'asini qora qit'a deb ham atashadi. 
Afrika xalqlari XIX asrda ham ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot- 
ning turli bosqichlarida yashashar edi. Chunonchi, Efiopiya, Misr, Tunis, 
Marokash, Sudan va Madagaskar kabi davlatlarda monarxiya tuzumi 
qaror topgan bo'lsa ham ba'zi qabilalar ibtidoiy jamoa tuzumida yashar 
edilar. Qabilalarning turmush tarzi daydilikdan iborat edi. Ularning kichik- 
kichik guruhlari o'zlari uchun qat'iy belgilangan hudud chegarasidagina 
ovchilik va termachilik bilan shug'ullanishgan. Ular qishloq xo'jaligi, metallga 
ishlov berish va metall ish qurollaridan foydalanish degan narsalarni 
bilishmagan. 
Angolada yashovchi bushmenlar esa tosh davri odamlari kabi hayot 
kechirishgan. G'arbiy Afrikadagi Gana va Mali davlatlari eng qadimgi 
davlatlar hisoblangan. Afrikada qishloq xo'jaligi yuksak taraqqiy etgan 
xalqlar ham yashashgan. Ular, asosan, qahva, yeryong'oq va kakao 
yetishtirganlar. 

Afrikaning bo'lib olinishi. 

Bitmas-tuganmas boyliklarga ega bo'lgan 
Afrika Yevropaning buyuk davlatlari e'tiborini tortmay qolmas edi. Yevropa 
davlatlarining bosqinchiligi Afrika xalqlari hayotini keskin o'zgartirib yubordi. 
An'anaviy savdo aloqalari uzildi. Mahalliy ishlab chiqarish vayron bo'ldi. 
Qul savdosi uchun odam ovlash XIX asrning o'rtalarigacha davom etdi. 
Buning natijasi o'laroq, qit'adan millionlab kishilar ovlanib sotib yuborildi. 
Portugaliya mustamlakalari bo'lgan Angola va Mozambik eng muhim qul 
savdosi bazalari edi. 
XIX asrning 70- yillaridan boshlab qit'aning ichkari qismini ham 
mustamlakaga aylantirish boshlandi. XIX asr oxiriga kelib qit'a hududining 
90 foizi mustamlakachilar qo'liga o'tdi. Faqat ikki davlat -- Liberiya va 
Efiopiyagina o'z mustaqilligini saqlab qola oldi, xolos. 

Liberiya. 

Xo'sh, Afrikada mustaqil Liberiya davlati qay tariqa 
tashkil topgan edi? Uning tashkil topishi AQSHda qulchilikka qarshi 
kurash bilan bog'liqdir. 1816- yilda AQSHda erkinlikka erishgan qora 
tanli qullarni Afrikaga joylashtirish harakati boshlandi. Natijada, 1821- 
yilda Gvineya qirg'oqlarida 13 ming km2 yer maydoni sotib olindi. U 
yerda Monroviya (AQSH Prezidenti Monro nomidan olingan) manzilgohi 
tashkil etildi va Amerikaning sobiq qul negrlaridan bir qismi bu yerga 
joylashtirildi. Joylashib olgan sobiq qul negrlar manzilgoh hududini 
tobora kengaytirib bordilar. 1847- yilda esa Liberiya (erkin) davlati 
tuzilganligini e'lon qildilar. 
O'z davlatlarida G'arbiy Yevropa va Shimoliy Amerikaning ilg'or 
andazalaridagi tartib-qoidalarni joriy etdilar. Mamlakat konstitutsiyasi bar- 
cha fuqarolarning qonun oldida tengligini, yashash, erkinlik, xavfsizlik va 
baxt har bir fuqaro huquqi ekanligini e'lon qildi. Ayni paytda xalq 

hokimiyatning manbai ekanligi, e'tiqod erkinligi, matbuot va so'z erkinligi, 
sudning mustaqilligi tamoyillari ham belgilab qo'yildi. Liberiya Buyuk 
Britaniya va Fransiya o'rtasidagi raqobat munosabatlaridan ustalik bilan 
foydalanib, o'z mustaqilligini saqlab qola oldi. 

Efiopiya. 

XIX asrda ham Efiopiyada o'rta asr munosabatlari hukm 
surardi. U bir necha knyazliklar birikmasidan iborat davlat edi. Ularning 
har biri o'z qo'shiniga ega bo'lgan. Bu knyazliklar nomigagina markaziy 
hokimiyatni tan olganlar. Yevropa davlatlari ana shu omildan 
foydalanishga uringanlar. Mamlakatni chet ellik dushmanlar bosib olish 
xavfi tobora kuchayib bordi. 
Shunday bir sharoitda Efiopiya siyosiy tarixi maydonida kichik yer 
egasining o'g'li Kasa paydo bo'ldi. U Efiopiyani yagona davlatga 
birlashtirdi va 1855- yilda o'zini imperator deb e'lon qildi. U yaxshi 
harbiy tayyorgarlik ko'rgan qo'shin tuza oldi. Yirik feodallarni o'z 
qurolli kuchlariga ega bo'lish huquqidan mahrum etdi. Mamlakatda 
iqtisodiyotni ko'tarishga qaratilgan qator islohotlar o'tkazdi. Imperator 
har bir fuqaroni o'zlari oldin shug'ullangan mehnat faoliyatini davom 
ettirishga chaqirdi. 
Biroq uning islohotlari yirik feodallar va cherkovning qarshiligiga uchradi. 
Buyuk Britaniyaning aralashuvi bilan 1867- yilda Kasa hokimiyati ag'darildi. 
Biroq Buyuk Britaniya Efiopiyada mustahkamlanib ola olmadi. Efiopiya 
xalqining o'zgalarga qaram bo'lmaslik yo'lidagi irodasi Buyuk Britaniyaning 
harakatlarini yo'qqa chiqardi. Shu tariqa Efiopiya ham o'z mustaqilligini 
saqlab qoldi. 

Janubiy Afrikaning mustamlakaga aylantirilishi. 

XIX asr 
boshlarida Buyuk Britaniya Janubiy Afrikadagi gollandlarga qarashli 
Kap koloniyasini bosib oldi. Koloniya aholisi burlar deb atalardi. Burlar 
-- Janubiy Afrikadagi golland, fransuz, nemis mustamlakachilarning avlodi 
edi.Burlar endi u yerdan ko'chishga majbur bo'ldilar. Ular yangi joyda ikkita 
davlat tuzdilar. Ulardan biri Erkin Oranj Respublikasi, ikkinchisi esa 
Transvaal deb ataldi. Burlar mahalliy aholiga nisbatan o'ta shafqatsiz 
munosabatda bo'ldilar. Buyuk Britaniya bu ikki davlatning paydo bo'lishini 
istamasa-da, 1852- yilda Transvaalni, 1854- yilda esa Erkin Oranj 
Respublikasini vaqtincha bo'lsa-da, tan oldi. 

Fransiya mustamlakalari. 

Misrda XVIII -- XIX asrlar chegarasida 
mamluk jangchilar (asosan, qullikka tushirilgan Gruziya va Shimoliy Kavkaz 
aholisi) va mahalliy aholi mamlakatga bostirib kirgan Napoleon Bonapart 
boshchiligidagi fransuz qo'shiniga qarshi kurashda qatnashdi. Fransuz 
qo'shinlarining qolgan-qutgani taslim bo'lganidan keyin misrliklar Buyuk 
Britaniya qo'shinini haydab chiqarish uchun kurashdilar. Rasman Misr 
Usmonli turklar imperiyasining oliy hokimiyati ostida bo'lsa-da, amalda 
deyarli to'la mustaqillikni saqlab qolgan edi. Fransiya 1830- yilda Jazoirni 
bosib oldi. Jazoir aholisi fransuz mustamlakachilariga shiddatli qarshilik 
ko'rsatdi. Istilochilarga qarshi milliy-ozodlik kurashini olib bordi.Bu 
kurashda jazoirliklar yo'lboshchisi Abdulqodir alohida rol o'ynadi. 
1847- yilda Abdulqodir qo'shini qurshab olindi va tor-mor etildi. 
Abdulqodirning o'zi halok bo'ldi. 
Biroq, milliy-ozodlik kurashi to'xtab qolmadi. Jazoirliklar yana 
necha o'n yillar davomida istilochilarga qarshi partizanlar urushi olib 
bordilar. 
Marokash aholisi mamlakat ichkarisiga kirib borgan portugal, 
ispan va fransuz mustamlakachilariga muvaffaqiyatli ravishda qarshilik 
ko'rsatdi. Hind okeanida Fransiya Madagaskar orolini bosib olishga 
bir necha bor urinib ko'rdi, lekin muvaffaqiyatsizlikka uchradi. 
Mustamlakachilar Afrikaning harbiy-texnika jihatdan qoloqligidan, 
uning xalqlari tarqoq ekanligidan, qabilalar o'rtasidagi o'zaro 
ziddiyatlardan ustalik bilan foydalandilar. XIX asrning 70- yillarida 
Afrikaning ichkarisidagi katta maydonlar hali yevropaliklarga deyarli 
noma'lum edi. Bu hududlarning buyuk davlatlar o'rtasida mustamlaka 
sifatida taqsimlanishi XIX asrning oxiri -- XX asrning boshlarida 
tugallandi. Bu haqida IX sinfda bilib olasiz. 