35- . XVI--XIX asrning 70- yillarigacha bo'lgan 
davrda Afg'oniston 

Mustaqillik uchun kurash. 

XVI asrdan boshlab afg'onlar 
Eron safaviylariga qarshi uzoq yillar davomida kurash olib 
borganlar. 
Asosiy savdo yo'llarini 1649- yilda Eron safaviylari egallab oldi va 
bu holat 1709- yilgacha davom etdi. Eron bosib olgan hududlarda, bir 
tomondan, afg'on qabilalarini bir-biriga gijgijlash yo'li bilan ularni 
kuchsizlantirishga uringan bo'lsa, ikkinchi tomondan qabilalar 
hukmdorlariga turli xil unvonlar va yer-mulklar berish evaziga ular bilan 
kelishish siyosatini yuritdi. 
Biroq bu siyosatdan ko'zlangan maqsadga erishilmagan. Aksincha, 
afg'on qabilalari o'z mustaqilliklari uchun qattiq kurash olib bordilar. 
Biroq bu davrda Eronda hukmron sulola chuqur tushkunlik davrini 
boshdan kechirayotgan edi. 
1709- yilda Qandahor viloyatida Eron bosqinchiligiga qarshi 
qo'zg'olon ko'tarildi. Qo'zg'olonga afg'onlarning gilza qabilasi xoni Mir 
Vaysxon rahbarlik qildi. Uning harbiy qismi tez orada Qandahor shahrini 
bosib oldi. 

Afg'oniston -- Eron munosabatlari. 

Qisqa vaqt ichida 
Qandahor qudratli xonlikka aylandi. U 1722- yilda Eron poytaxti 
Isfahonni ham egalladi va Mir Vaysxonning o'g'li Mir Mahmud o'zini 
Eron shohi deb e'lon qildi. Endi Eron mustaqillik uchun kurash 
boshladi. Bu kurashga Eron qo'shini qo'mondonlaridan biri Nodir 
Quli boshchilik qildi. 1730- yilda Eron afg'on bosqinchilaridan to'la 
ozod etildi. 
1736- yilda Nodir Quli Eron shohi deb e'lon qilindi. U ayni paytda 
katta bosqinchilik urushlari ham olib bordi. Chunonchi, 1738- yilda 
Afg'onistonni ham bo'ysundirdi. Afg'onistonni itoatda tutish uchun 
Erondan 12 ming jangchini oilalari bilan Kobul va boshqa shaharlarga 
ko'chirib keltirdi. 

Afg'oniston davlatining tashkil topishi.

1741- yilda Nodirshoh vafot 
etgach, zulmga asoslangan imperiya ham parchalandi. Bu davda Bobu- 
riylar imperiyasi yashayotgan bo'lsa-da, amalda u hech qanday kuch- 
qudratga ega emas edi. Shu tariqa Afg'oniston davlatining tashkil topishi 
uchun qulay tashqi sharoit yetildi. 
1747- yilda afg'onlarning abdali qabilasi boshlig'i Ahmadxonni 
qabila xonlarining jirg'asi (kengashi) Afg'oniston shohi deb e'lon qildi. 
Ahmadshoh qisqa vaqt ichida mamlakat hududini bosib olingan o'lkalar 
hisobiga kengaytira oldi. Bu g'alabalar evaziga u o'ziga Durri-Duron 
unvonini qabul qildi va abdali qabilasining nomini durroniy nomi bilan 
o'zgartirdi. Markaziy hokimiyatga bo'ysunmaslik harakati va bosib 
olingan o'lka xalqlarining doimiy qo'zg'olonlari oqibatida Durroniylar 
sulolasining hukmronligi zaiflashdi. Ahmadshohning vorislari bu ikki 
omilga qarshi qanchalik kurashmasinlar, ularni bartaraf eta olmadilar. 
Ahmadshohning nabirasi Zamonshoh (1793--1801) bobosining harbiy 
yurishlarini davom ettirishga urinib ko'rdi. Ma'lum darajada bunga 
erishdi ham. 

Durroniylar sulolasi hukmronligining barham topishi.

Biroq, 
Zamonshoh ham ichki o'zaro nizolarni bostira olmadi. Aksincha, uning 
o'zi ham fitna qurboni bo'ldi. Bu davrda vorislar o'rtasidagi toju taxt 
kurashi ham avj oldi. 
Bundan boshqa qabilalar xonlari foydalanishga urindilar. 
Chunonchi, barakzaylar yetakchisi Fathxon taxt uchun kurashda hali 
u vorisni, hali bu vorisni qo'llab, davlatda bosh vazir lavozimini egallab 
oldi.U 1809- yildan boshlab butun davlat ishlarini amalda o'z qo'lida 
to'plashga erishdi. U yirik harbiy sardorlardan biri, ukasi Do'st 
Muhammadxon yordamiga tayanardi. Ular Afg'onistonning deyarli 
barcha yirik viloyatlari hokimlarini o'zlariga qarashli kishilardan 
tayinlanishiga erishdilar. 
Uzoq davom etgan o'zaro shafqatsiz ichki kurashlardan so'ng 
1826- yilda Do'st Muhammadxon Afg'oniston taxtini egalladi va o'zini 
amir deb e'lon qildi. Shu tariqa Durroniylar sulolasi hukmronligi barham 
topdi. Mamlakatda Barakzaylar sulolasi hukmronligi o'rnatildi. Bu 
sulola hukmdori Amir Do'st Muhammadxon butun Afg'onistonni 
yagona davlatga birlashtirishga va uni kuchli davlatga aylantirishga 
harakat qildi. 

Afg'on -- Buyuk Britaniya urushi. 

Afg'oniston geografik 
jihatdan muhim strategik mintaqada joylashganligi uchun bu davlat 
hududida Buyuk Britaniya va Rossiya manfaatlari to'qnashdi. Buyuk 
Britaniya Afg'onistonni o'z ta'sir doirasiga olish maqsadida 1838- 
yilda Afg'onistonga hujum qildi. Qisqa vaqt ichida Kobul shahrini 
egalladi. Taxtga Durroniylar sulolasining vakili Shuju o'tqazildi. 
Biroq erksevar afg'on xalqini bo'ysundirish oson emas edi. 1841- 
yilda Kobul aholisi qo'zg'olon ko'tardi. Bu qo'zg'olonda Do'st 
Muhammadxonning o'g'li Akbarshoh katta rol o'ynadi. Buyuk 
Britaniya qo'shini qo'mondonligi barcha harbiy qismlarini 
Afg'onistondan olib chiqib ketish to'g'risidagi shartnomani 
imzolashga majbur bo'ldi. 
1842- yilda Buyuk Britaniya qo'shini Afg'onistondan chiqib 
ketdi. Shu tariqa birinchi afg'on -- ingliz urushi Buyuk Britaniya 
mag'lubiyati bilan tugadi. Do'st Muhammadxonning amirlik 
hokimiyati qayta tiklandi. 

Afg'oniston 1842--1870- yillarda xalqaro munosabatlarda. 

1843- 
yilda Ost-Indiya kompaniyasi Hindistonning Sind viloyatini ham 
bo'ysundirdi. Shu tariqa Britaniya mustamlakalari chegarasi Afg'onistonga 
tutashdi. 
Buyuk Britaniya bilan qayta urushni istamagan Do'st Muhammadxon 
1855- yilda ingliz -- afg'on do'stlik shartnomasini imzoladi. 1857- yilda 
Buyuk Britaniya bilan Afg'oniston o'rtasida harbiy shartnoma ham tuzildi. 
Bu shartnoma Buyuk Britaniya uchun Afg'onistonni vassal davlatga 
aylantirish yo'lidagi birinchi qadam bo'ldi. 
1863- yilda Do'st Muhammadxon vafot etgach, uning o'g'illari o'rtasida 
toju taxt uchun kurash avj oldi. Hindistonda bo'lib o'tgan sipohilar 
qo'zg'olonidan cho'chib qolgan Buyuk Britaniya Afg'oniston ichki ishlariga 
aralashmasligini bildirdi. 
Ikkinchi tomondan, O'rta Osiyoning Rossiya imperiyasi tomonidan 
istilo qilinishining boshlanganligi ham Afg'oniston uchun xalqaro qulay 
vaziyat yaratdi. Shunday bir sharoitda, Buyuk Britaniya Rossiya bilan 
kelishuv yo'lini izladi. Ularning fikricha, Afg'oniston bu ikki 
mustamlakachi davlatlarning Osiyodagi mustamlakalarini ajratib 
turuvchi hudud vazifasini o'tashi kerak edi. 
1870- yilga kelganda Afg'oniston mustamlaka ham, qaram davlat ham 
emas edi. Biroq uning chegaralariga janubi-sharqdan Buyuk Britaniya, 
shimoldan esa Rossiya tobora yaqinlashib kelayotgan edi. 

Durri-Duron -- javohirlar javohiri. 