34- . XIX asrning 70- yillarigacha bo'lgan 
davrda Usmonli turklar imperiyasi 

Davlat tuzumi. 

Usmonli turklar imperiyasi so'z yuritilayotgan 
davrda ham mutlaq monarxiya edi. Unda o'rta asrlarga xos harbiy 
davlat belgilari to'la saqlanib qoldi. Davlat boshlig'i huquqi hech 
narsa bilan cheklanmagan monarx -- sulton edi. Aynan uning zulmga 
130 
asoslangan hokimiyati va yangilikni qabul qilishga mutlaqo tayyor emasligi 
jamiyat taraqqiyoti yo'lidagi asosiy g'ovga aylandi. 
Hukumatning kundalik ishlarini buyuk vazir boshqargan. Aholining 
ruhoniylardan boshqa barcha davlat xizmatchilari sultonning quli 
hisoblangan. To'g'ri, mamlakatda islohatlar o'tkazishga urinishlar ham 
bo'lgan. Biroq ular mutassib din arboblari va mustamlakachi chet el 
davlatlarining qarshiligi tufayli amalga oshmay qolavergan. 

Sharq masalasi. 

XVIII asr oxiriga kelib Yevropaning buyuk 
davlatlari Turkiya imperiyasining zaiflashib qolganligidan foydalanib, uning 
mustamlaka hududlariga ko'z olaytirishni kuchaytirdilar. Bu hududlar 
geografik va siyosiy jihatdan katta ahamiyatga ega, tabiiy boyliklarga, 
xomashyolarga boy o'lkalar edi. 
Buyuk Britaniya, Fransiya, Avstriya va Rossiya hukmron tabaqalarining 
har biri bu o'lkalardan mumkin qadar ko'proq o'ljani qo'lga kiritishga 
intildilar. Buyuk davlatlarning Turkiya imperiyasiga qaram o'lkalarga ega 
bo'lib olish uchun olib borgan o'zaro kurashlari tarixga Sharq masalasi 
degan nom bilan kirgan. 
Usmonli turklar imperiyasining parchalanib ketishi birdan-bir adolatli 
tarixiy hodisa bo'lgan bo'lardi. Biroq, birinchi navbatda, Buyuk Britaniya 
va Fransiya bu imperiyani saqlab qolishga ham harakat qilganlar. Ular bir 
tomondan, imperiya xalqlarining milliy-ozodlik harakatini bostirishda sulton 
hukumatiga yordam ko'rsatgan bo'lsalar, ikkinchi tomondan, imperiyani 
o'z ta'sirlarida tutishga uringanlar. 
Rossiya esa Usmonli turklar imperiyasiga qaram bo'lgan Bolqon 
yarim orolida mustahkam o'rnashib olishga va Qora dengizning Bosfor 
va Dardanell bo'g'ozlarini, shuningdek, Istambul shahrini qo'lga 
kiritishga intilgan. 
Avstriya Gabsburglari esa Bolqonning Rossiya ta'sirida qolishiga 
aslo toqat qila olmas edi. Aksincha, uning o'zi ham Bolqonda mustah- 
kam mavqega ega bo'lib olishga intilgan. Bu davlatlar Turkiyada o'rta 
asr feodal jamiyatining saqlanib qolishidan manfaatdor edilar. Chunki 
shunday bo'lsagina imperiya iqtisodiy tanazzul holatida qola berardi. 
Bu esa ularga Turkiyaga o'zlarining bosqinchilikdan iborat rejalarini 
o'tkazishlarini ta'minlar edi. 

Sharq masalasining keskinlashuvi. 

Yevropaning taraqqiy etgan 
mamlakatlarida kapitalizmning rivojlanishi yangi-yangi xomashyo 
o'lkalariga bo'lgan talabni yanada oshirib yubordi. Bu hodisa ularning 
Turkiya mustamlakalari uchun kurashini yanada kuchaytirdi. Imperiya 
xalqlarining milliy-ozodlik kurashidan buyuk davlatlar Turkiya ichki 
ishlariga aralashish quroli sifatida foydalandilar. 
1827- yilda Londonda Buyuk Britaniya, Fransiya va Rossiya o'rtasida 
Gretsiyaga muxtoriyat huquqi berilishini ko'zda tutuvchi bitim imzolandi. 
1828- yilda Rossiya Turkiyaga urush e'lon qildi. Urushda Turkiya armiyasi 
tor-mor keltirildi. Bu urush 1829- yilda Adrionopol tinchlik shartnomasi 
imzolanishi bilan tugallandi. Shartnomaga ko'ra, Qora dengizning sharqiy 
qismi Rossiyaga berildi. 
Fransiya esa 1830- yilda Jazoirni bosib oldi. Sulton hukumatining 
bunday ketma-ket muvaffaqiyatsizligi Misr hukmdori Muhammad 
Alining bosh ko'tarishiga sabab bo'ldi. 
U 1832- yilda sulton qo'shinini tor-mor etgach, Istambul shahriga 
yo'l ochildi. Sultonni halokatdan Rossiya saqlab qoldi. Oxirgi 
maqsadi -- birinchidan, Qora dengiz bo'g'ozlarini qo'lga kiritish 
bo'lgan Rossiya uchun kuchli Muhammad Alidan kuchsiz sulton 
hokimiyati ma'qul edi. Ikkinchidan, Muhammad Alining g'alabasi uni 
qo'llab-quvvatlayotgan Fransiyaning ham g'alabasiga teng edi. 
Bunga yo'l qo'yishni istamagan Rossiya Turkiya sultoniga o'z 
yordamini taklif qildi. 
1833- yilda Rossiya floti Bosfor bo'g'oziga kirdi. Oqibatda 
Muhammad Ali o'z qo'shinini Misrga qaytarib olib ketdi. Isyonning 
bostirilishida ko'rsatgan yordami uchun Rossiya Turkiya bilan 
ittifoqchilik shartnomasi tuzishga muvaffaq bo'ldi. Bu Rossiyaning katta 
yutug'i edi. 
Buyuk Britaniya va Fransiya tabiiyki, bunga toqat qila olmas edi. 
Endi ular Muhammad Alini qo'llab-quvvatlay boshladilar. Muhammad 
Ali 1839- yilda sultondan o'z qo'l ostidagi hududlarni boshqarish 
huquqini meros qoldirishga ruxsat berilishini talab etdi. Bu talab yangi 
urush boshlanishiga bahona bo'ldi. Urushda sulton qo'shini tor-mor 
etildi. Bundan buyuk davlatlar Turkiya -- Misr munosabatlariga 
aralashish uchun foydalandilar. 
1840- yilda ular Usmonli turklar imperiyasining hududiy yaxlitligi va 
mustaqilligini ta'minlash ustidan nazorat o'rnatish to'g'risida bitim 
imzoladilar. Natijada Muhammad Ali chekinishga va yon berishga 
majbur bo'ldi. Ayni paytda u Misr va Sudanni boshqarishni meros qoldirish 
huquqini qo'lga kiritdi. 

Imperiyaning yarim mustamlakaga aylanishi. 

Buyuk 
davlatlar Turkiya ichki ishlariga aralashishni tobora kuchaytirdilar. 
Rossiyaning Turkiyaga qaram o'lkalarda mustahkamlanib olishga 
urinishlari 1853- yilda Sharq urushini keltirib chiqardi. Bu urush 
Rossiya tarixiga Qrim urushi nomi bilan kirgan. Rossiya podshosi 
Nikolay I sultondan Rossiyani Turkiya imperiyasiga qaram o'l- 
kalarda yashovchi barcha pravoslav xalqlarining homiysi ekanligini 
tan olishini talab etdi. Buyuk Britaniya va Fransiya sultonni bu 
talabni rad etishga undadilar. Oqibatda Rossiya -- Turkiya urushi 
boshlandi. 
Urushda Buyuk Britaniya, Fransiya va Turkiya uchlik ittifoqi 
g'alaba qozondi. Biroq bu g'alaba Turkiyaning Buyuk Britaniya va 
Fransiyaga qaramligini yanada kuchaytirdi. Urush natijasida imzolan- 
gan Parij Tinchlik shartnomasi Turkiya ustidan amalda G'arb davlat- 
larining homiyligini ta'minladi. Chet elliklarga Turkiyada yer va 
boshqa ko'chmas mulklar sotib olishga ruxsat etdi. Chet davlatlarga 
berilgan konsessiyalar kafolatlandi. Shu tariqa Turkiyaning yarim 
mustamlakaga aylanishiga yo'l ochildi. G'arbiy Yevropada sanoat 
to'ntarishi tugallanayotgan bir davrda Turkiyada hamon o'rta asr feodal 
tartiblari hukmronligicha qolaverdi. 
G'arb davlatlarining Turkiyaga nisbatan tutgan siyosatlari bu tartiblarni 
yanada mustahkamladi. XIX asrning 60- yillariga kelib mustamlakachi buyuk 
davlatlar Turkiyada uning siyosatini belgilashga imkon beruvchi iqtisodiy 
va siyosiy mavqega ega bo'lib oldilar. 
Ayni paytda Turkiya moliyaviy qaramlik botqog'iga ham bota 
boshladi. 70- yillarda uning chet davlatlardan qarzi 2,4 mlrd frankni 
tashkil etdi. Shu tariqa bir vaqtlar dunyoning 3 qit'asida ham katta-katta 
mustamlakalarga ega bo'lib olgan Turkiya endilikda Yevropaning buyuk 
davlatlari yarim mustamlakasiga aylandi. 

Konsessiya (lotincha -- ruxsat, yon berish) -- davlat korxo- 
nalarini, mulkini muayyan muddatga chet el kapitaliga berish 
haqidagi kelishuv shartnoma. 