32- . XIX asrning 70- yillarigacha bo'lgan 
davrda Xitoy 

Sin imperiyasi qudratining zaiflashuvi. 

Siz VII sinf Jahon 
tarixi dasrligidan Sin sulolasining katta bosqinchilik urushlari olib 
borganligini bilib olgan edingiz.
 Biroq XVIII asr oxirlariga kelganda imperiyaning istilochilik qudrati 
zaiflashdi. Iqtisodiy turg'unlik va mamlakat aholisi asosiy qismini tashkil 
etuvchi dehqonlarning qashshoqlashuvi dehqonlar qo'zg'olonini keltirib 
chiqardi. 
Shu tariqa Xitoy ichki ziddiyatlar iskanjasida qoldi. Hukmron sulola 
umri tugayotgan tuzumni butun choralar bilan saqlab qolishga urindi. 
Hukmron tabaqalar siyosatiga qarshi har qanday bosh ko'tarish 
shafqatsizlik bilan bostirildi. Bu ham yetmaganidek, Xitoy xalqi ongi- 
ga: Imperator yorug' dunyoning xudosi va boshqa barcha davlatlar 
uning soliq to'lovchilaridir degan chirkin g'oya zo'r berib singdiril- 
moqda edi. Imperator 1757- yilgi Xitoyni chet davlatlardan, birinchi 
navbatda, G'arbiy Yevropa davlatlaridan ajratish siyosatini joriy etdi. 
Tashqi savdo faqat imperator amaldorlari nazorati ostida olib 
boriladigan tartib joriy etildi. Shunda ham tashqi savdo faqat Guanjou 
porti orqaligina olib boriladigan bo'ldi. Xitoyning o'zini-o'zi yakkalab 
qo'yish siyosati feodal tartiblarining saqlanishiga xizmat qildi. Uning 
iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy rivojlanishiga katta zarar yetkazdi. Imperator 
ma'murlari fan va texnika sohasida boshqa xalqlarning yutuqlarini rad 
etdilar. Mamlakat qoloqlik botqog'iga botib qoldi. 
Shunday bir sharoitda Buyuk Britaniya hukumati Xitoyni o'z 
savdogarlari uchun ochishga butun choralar bilan urindi. Sin imperatorining 
qaysarligini sindirish uchun unga bir bahona kerak edi. 

Birinchi afyun urushi. 

Buyuk Britaniya savdogarlari Hindistondan 
g'ayri qonuniy ravishda Xitoyga afyun kirita boshladilar. Mahalliy Xitoy 
ma'murlari afyun ortilgan karvonlarni musodara qilganiga javoban 
Britaniya hukumati afyunni va britan tovarlarini olib kirishni qonunlash- 
tirish uchun 1840- yilda Xitoyga qarshi urush boshladi. Urush tarixga 
birinchi afyun urushi nomi bilan kirgan. Bu urush 1842- yilgacha davom 
etdi. Buyuk Britaniya floti va qo'shini Sin qo'shinini tor-mor keltirdi. 
Xitoyning iqtisodiy va harbiy texnika jihatdan qoloqligi mag'lubiyatga 
sabab bo'ldi. Yomon qurollangan Xitoy qo'shini Buyuk Britaniyaning 
eng yangi qudratli o't ochish qurollar bilan ta'minlangan qo'shini hujumini 
qaytara olmagani oqibatida Buyuk Britaniya Gonkong orolini bosib oldi 
va Xitoyni chet el savdogarlari uchun bir nechta portlarni ochib qo'yish 
haqidagi shartnomani imzolashga majbur etdi. Lekin Xitoy afyun olib 
kirilishining qonuniy ekanligini tan olmadi. 

Ikkinchi afyun urushi. 

1856- yilda ikkinchi afyun urushi ro'y berdi. 
Bu safar Xitoy Buyuk Britaniya va Fransiyaning birlashgan qo'shinlaridan 
qaqshatqich zarbaga uchradi. Ular Pekin bo'sag'alarida juda boy 
xazinalarga ega bo'lgan yozgi imperator saroyini taladilar va vayron 
qildilar. Mustamlakachilar Xitoyni yangi noteng shartnomalar tuzishga 
majbur etdilar. Chet elliklarga yana boshqa portlarda ham savdo olib 
borishga ruxsat etildi va yangi imtiyozlar berildi. 
Xitoyga majburan qabul qildirilgan shartnomalarning notengligi, 
ayniqsa, shu narsada yaqqol namoyon bo'ldiki, ingliz va fransuz 
fuqarolari Xitoy hududida Xitoy qonunlari va sudiga bo'ysunishdan ozod 
qilindilar. Agar ular jinoyat qilsalar, ularni tegishli mamlakatning elchisi 
o'sha mamlakatning qonunlariga binoan sud qilardi. Dengiz savdosida 
ustunlikni egallagan Buyuk Britaniya Xitoyda hammadan ko'proq 
imtiyozlarga ega bo'ldi. Dengiz sohilidagi katta shaharlarda maxsus 
vujudga keltirilgan kvartallarda faqat ajnabiylar yashashar, xitoy ma'- 
murlari esa bu yerlarga kira olmas edilar. 

Dehqonlar urushi va taypinlar 
davlati (1850 --1864). 

Hukumat- 
ning taslimchilik siyosati oqibatida 
Xitoyning Yevropa davlatlari va 
AQSHning yarim mustamlakasiga 
aylanib borishi hamda feodal zul- 
mining kengayishi xalq ommasining 
keskin noroziligiga sabab bo'ldi. 
Oqibatda dehqonlar qo'zg'olon 
ko'tarishga majbur bo'ldilar. Mam- 
lakatda qudratli dehqonlar urushi 
alanga oldi. Bu urush 1850- yilda mamlakat janubida boshlandi. Sin 
sulolasiga va feodallarga qarshi kurash mustamlakachilarga qarshi 
kurash bilan qo'shilib ketdi. 
Qo'zg'olonchilarga dehqonning o'g'li, maktab o'qituvchisi Xun 
Syusyuan boshchilik qildi. Qo'zg'olonchilar Yanszi viloyatida Samoviy 
mo'l-ko'lchilik davlati (Taypin tyango') barpo etganlar. Uning 
markazi Nankin shahri bo'lgan. Xun Syusyuan fikricha, bunday 
davlatlarda dehqonlar jamoa bo'lib yashashlari, jamoada hech bir 
narsada tengsizlik bo'lmasligi, hammaning to'q va kiyimi but bo'lishi 
uchun yerga ega bo'lgan holda uni birgalikda ishlash, oziq-ovqat 
bo'lganida birgalikda tanovul qilish, kiyim-kechak bo'lganida ularni 
baravar taqsimlash, pul bo'lganida uni birgalikda sarflash lozim edi. 
Aholi turmushi harbiy tartib asosida qurilgan. Har bir oilaning 
qo'shinga bitta askar yetkazib berishi belgilab qo'yilgan. Harbiy qism 
boshlig'i esa ayni paytda qism joylashgan hududda davlat hokimiyatini 
ham amalga oshirgan. Shaharlarda turmushni harbiylashtirish yanada 
ildamlab ketdi. Barcha erkaklar bitta mehnat lageriga, xotin-qizlar 
va bolalar boshqa lagerlarga joylashtirildi. 

Taypinlar mag'lubiyati. 

Qo'zg'olon rahbarlarining orzu-umidlari 
xayoliy hodisa edi, xolos. Ularning yerni har bir oilaga oila a'zolari soniga 
qarab teng bo'lib berish haqidagi rejalari qo'zg'olonda ishtirok etayotgan 
mulkdor tabaqalarning qo'zg'olondan uzoqlashishiga olib kelgan. 
Taypinlar rahbarlari orasida nizolar ham kelib chiqqan. Qolaversa, yer 
ololmagan dehqonlar umidsizlikka tushganlar. Bu esa davlat 
ma'murlariga taypinlarni tor-mor keltirishda yordam berdi. Hukumat 
kuch to'plab hujumga o'tdi. Unga Buyuk Britaniya va Fransiya, Amerika 
Qo'shma Shtatlari yordam ko'rsatdilar. Buyuk davlatlar Xitoyda 
inqirozga yuz tutgan Sin sulolasi hukmronligi saqlanib qolishidan 
manfaatdor edilar. 
1864- yilda hukumat qo'shinlari qo'zg'olon rahbarlari joylashgan Nankin 
shahrini ishg'ol qildilar. Xun Syusyuan o'zini-o'zi o'ldirdi. Taypinlar 
qo'zg'oloni bostirilganidan keyin chet el mustamlakachilari Sin sulolasini 
qo'llab-quvvatlashni davom ettirdilar va uning yangi-yangi yon berishlariga 
erishdilar. 

Ijtimoiy-iqtisodiy ahvol. 

Afyun urushlari va taypinlar qo'zg'oloni 
Xitoyni zaiflashtirgan bo'lsa-da, feodal jamiyati asoslarini o'zgartira 
olmadi. Xitoy iqtisodining asosini hamon qishloq xo'jaligi tashkil etardi. 
Aholining 3/4 qismi qishloq xo'jaligi bilan bandligicha qoldi. Dehqonlar 
kam yerlilikdan aziyat chekardilar. Ular iqtisodiy jihatdan feodallarga 
to'la qaram edilar. Ijara haqi hosil miqdorining 50 foizdan 70 foizgacha 
qismini tashkil etardi. 
1861- yilda imperatorlik taxtiga malika Sisi o'tirdi. U o'ta 
shafqatsiz hukmdor edi. O'zini butun mamlakatning onasi deb 
hisoblar va hatto Buddaga tenglashtirar edi. Hukmdor mamlakatda 
yalpi nazorat tartibini o'rnatdi. Shunday bo'lsa-da, u Xitoyni qudratli 
davlatga aylantirish harakatini boshlab bergan hukmdor sifatida nom 
qoldirgan. 
Bu maqsad yo'lida 1861- yilda maxsus dastur e'lon qilindi. 

Mamlakatda zamonaviy harbiy sanoat korxonalari qurilishi bosh- 
landi. Telegrafchilar, artilleriyachilar, zobitlar, dengizchilar va 
kemasozlik mutaxassislari tayyorlovchi o'quv yurtlari ochildi. Hatto 
G'arbiy Yevropadagi o'quv yurtlari kabi ilm o'choqlari ham faoliyat 
ko'rsata boshladi. 
G'arb tipidagi o'quv yurtlarining ochilishi Yevropa ilm-fan 
yutuqlarining Xitoyda ham tarqalishiga yo'l ochdi. Shuningdek, Xitoy 
ziyolilarining yangi avlodi shakllanishiga asos solindi. 

Afyun (rus tilida -- opium) -- kuchli giyohvand modda- 
larning bir turi. 