V BOB. XIX ASRNING 70- YILLARIGACHA 
BO'LGAN DAVRDA OSIYO VA AFRIKA 
MAMLAKATLARI 

31- . XIX asrning 70- yillarigacha bo'lgan 
davrda Hindiston 

Buyuk Britaniya mustamlakachilik tartibi. 

Buyuk Britaniya 
hukmron tabaqalari yangi asrda ham Hindistonni butunlay o'z mus- 
tamlakalariga aylantirish siyosatini davom ettirdilar. Chunonchi, 
hukumat Hindiston ishlari bo'yicha nazorat kengashi tashkil etdi. Bu 
kengash Buyuk Britaniyaning Hindistondagi mustamlakachilik siyosatining 
yo'nalishlarini belgilab borardi. 
Bundan tashqari, Buyuk Britaniya parlamenti Hindistonni boshqa- 
rish to'g'risida qonun qabul qildi. Unga ko'ra, Ost-Indiya kompa- 
niyasining Kalkutta shahridagi gubernatori Buyuk Britaniyaning barcha 
mustamlakalari general-gubernatori etib tayinlandi. Shu tariqa 
kompaniya amalda Hindistonni boshqaruvchi mustamlakachi 
ma'muriyat apparatiga aylantirildi. Hindistonda Buyuk Britaniya ma'mu- 
riyatining Oliy Sudi joriy etildi. 
Hindistonning mustamlakaga aylantirilgan hududlari ma'muriy 
jihatdan general-gubernatorga itoat etuvchi gubernatorlar tomonidan 
boshqarildi. 
Buyuk Britaniya to'qimachilik sanoati mahsulotlarining Hindistonda 
sotilishi mahalliy to'qimachilik hunarmandlarini xonavayron qilgan. Chunki 
ularning mahsuloti sifat jihatdan metropoliya tovarlari bilan raqobat qila 
olmagan. Ayni paytda metropoliyaga Hindiston paxtasi ham olib ketila 
boshlandi. 
Buyuk Britaniya to'qimachilik fabrikalari paxtani qayta ishlab, sifatli 
mato tayyorlardi. Bu mato Hindistonga olib kelinib sotilgan. Bu esa 
Hindistonning shahar hunarmandchiligini halokat yoqasiga keltirib 
qo'ygan. Shu tariqa hind to'qimachilarining taqdiri fojiali ahvolga tushgan. 
Buyuk Britaniya fabrikantlari behisob miqdorda daromad olayotgan 
bir davrda, Hindistonning o'n minglab to'quvchilari ochlikka mahkum 
etilgan. 
Ost-Indiya kompaniyasi katta harbiy kuchga tayanar edi. U 
hindlarning o'zidan ham yollanma qo'shin tuzgan. Bu qo'shin askari sipohi 
deb atalardi. Qo'shinga ingliz zobitlari qo'mondonlik qilishardi. Hindistonda 
faqat shu qo'shingina hindlarning birdan-bir uyushgan tashkiloti edi, xolos. 
Kompaniya sipohilarning Buyuk Britaniyaga so'zsiz itoat etib, xizmat qilishini 
istardi. 
Buyuk Britaniyaning Hindistonda talonchilikdan iborat mustam- 
lakachilik siyosati mahalliy knyazliklar va hind jamiyati turli tabaqalarining 
tarqoqligi tufayli tobora chuqurlashib bordi. Ayni paytda ular milliy va diniy 
jihatdan ham kamsitilar edi. Ularning diniy his-tuyg'ulari hisobga olinmasdi. 
Oqibatda mana shu yagona uyushgan, sipohilardan iborat harbiy kuch 
orasida ham mustamlakachilik tartiblaridan norozilik tobora kuchayib 
borgan.

SiPohilar qo'zg'oloni. 

Sipohilar qo'zg'olonining boshlanishiga bevosita 
turtki qo'shinda patron bilan o'qlanadigan miltiqning joriy etilishi bo'ldi. 
Yangi patronning usti qog'oz po'stlog'i bilan qoplangan bo'lib, partonni 
miltiq stvoliga solishdan oldin po'stloqni tish bilan yirtib tashlashi kerak 
edi. Bu qog'oz po'stloq ustiga esa yog' surtilgan edi. Si ohilar orasida shu 
yog' sigir va cho'chqa yog'ining 
aralashmasidan tayyorlangan, 
degan gap tarqalib ketgan. 
Hinduiylik diniga ko'ra, hind- 
larda sigir muqaddas hisoblanadi 
va uning go'shti ham yeyilmaydi. 
Hind sipohi sigir yog'i ishlatilgan 
patronni tishi bilan tishlashni o'z di- 
nining qattiq tahqirlanishi, musulmon 
sipohi esa cho'chqa yog'i ishla- 
tilgan patronni tishi bilan tishlashni 
islom dinining ongli ravishda qattiq 
tahqirlanishi (islomda cho'chqa 
go'shti harom hisoblanadi) deb 
qabul qildilar. Oqibatda ular yangi patronni olishdan bosh tortdilar. Oxiri 
bu hodisa qo'zg'olon ko'tarilishiga olib keldi. Qo'zg'olon 1857- yilda 
boshlandi. Sipohilar tez orada Dehli shahrini egalladilar. Shoh saroyiga 
bostirib kirishib, Boburiy hukmdor Bahodirshoh II ni hind xalqini 
mustamlakachilarga qarshi qo'zg'olon ko'tarish haqidagi chaqiriqqa 
imzo qo'yishga majbur etdilar. 

Qo'zg'olonning bostirilishi. 

Buyuk Britaniya Hindistonga qo'shimcha 
harbiy kuchlarni yuborishga majbur bo'ldi. Shundan so'ng harbiy kuch 
ustunligi Buyuk Britaniya bosqinchilari tomoniga o'tdi. Britaniya qo'shini 
qo'zg'olonchilar egallagan shaharlarni qamal qilib, ularni shturm bilan 
egalladilar. Aholi o'zini qahramonona himoya qildi. Janglar ko'chalarda olib 
borildi. Mustamlakachilar to'plarni fillarga ortib Dehliga olib kirdilar va bu 
tadbir jang taqdirini hal qildi. 
Ammo qo'zg'olonchilar kurashni davom ettirdilar, partizan otryad- 
lari tuzdilar. Partizanlar harakatiga Tantiya Topi boshchilik qildi. Qo'z- 
g'olon qatnashchilari orasida hind xalqining jasur va mard qizi, aslzoda 
Lakshmi Bay alohida o'rin egallaydi. Dushman Jxansi shahriga bostirib 
kirganida, u oxirgi o'qi qolguncha jang qildi. So'ng arqondan yasalgan 
narvonda shahar minorasidan pastga tushib, dushman qo'liga tushmay 
qochib ketdi. Keyinchalik u partizanlar otryadida kurashni davom ettirdi 
va janglarning birida halok bo'ldi. Uning jasadi hinduiylik diniy an'ana- 
siga ko'ra kuydirilib, xoki muqaddas hisoblanuvchi Ganga daryosiga 
tashlandi. 
Qo'zg'olonni bostirish paytida dahshatli vahshiyliklar qilindi. Buyuk 
Britaniya askarlari na xotin-qizlarni, na bolalarni, na keksalarni 
ayashdi. Asir tushganlarni bir joyga to'plangan olomon oldida to'p 
og'ziga bog'lardilar va to'pdan o'q otib, parcha-parcha qilib 
tashlardilar. 
Qo'zg'olonchilarning jasoratli harbiy boshchisi Tantiya Topini 
xoinlar bosqinchilarga ushlab berishdi. Dunyoning ilg'or fikrli kishilari 
Hindiston xalqiga qizg'in xayrixohlik bilan qaradilar. Ular mustam- 
lakachilarining vahshiyligini g'azab bilan fosh etdilar. 1858- yilda 
Hindiston Buyuk Britaniya mulki deb e'lon qilindi. Qo'zg'olonchilar 
tor-mor keltirilgan bo'lsa-da, mustamlakachilar o'z hukmronliklarini 
mustahkamlash uchun ba'zi islohotlarni o'tkazishga majbur bo'ldilar. 
Chunonchi, yer egalarining soliqlarni oshirishi taqiqlab qo'yildi. 
Mahalliy knyazlarning o'z yerlariga egaligi daxlsiz deb e'lon qilindi. 
Ost-Indiya kompaniyasi esa tugatildi. Hindistonni boshqarish 
Britaniya ma'murlari qo'liga o'tdi. 
Hindistonda ziyoliylar qatlamining shakllanishi. Buyuk Britaniya 
hukumati 1857--1859- yillardagi qo'zg'olondan zarur xulosalar chiqardi. 
Endi hukumat mahalliy aholiga qator imtiyozlar joriy etish yo'liga o'tdi. 
Chunonchi, hindlarning ilm olishlariga yo'l ochdi. Maktablar, kollejlar 
va boshqa o'quv yurtlari ochila boshlandi. Hindlar Yevropa davlatlari 
universitetlarida ham ilm olish imkoniga ega bo'ldilar. Shu tariqa hind 
ziyolisi qatlami shakllana bordi. Yevropacha ma'lumotga ega bo'lgan 
hindlar davlat xizmatiga qabul qilina boshlandi. Ular orqali ingliz tilining 
tarqalishi yanada kengaya bordi. To'g'ri, dastlabki yillarda ingliz tilini 
biluvchi hindlar juda ozchilikni tashkil etgan. Biroq shu ozchilik ham 
hind jamiyatiga erkinlik va demokratiya g'oyalarining kirib kela boshlas- 
higa asos solgan. 

Sipohi (jangchi) -- Buyuk Britaniya zobitlari rahbarlik 
qilgan hindlardan tuzilgan yollanma qo'shin. 
Partizan (fransuzcha) -- dushman bosib olgan joylarda 
ozodlik uchun ko'ngilli ravishda qurolli kurash olib 
boruvchilar guruhining a'zosi. 

QO'SHIMCHA MA'LUMOTLAR 
Bugungi Hindistonda so'nggi Boburiy hukmdor Bahodirshoh II 
ning avlodlari yashashadi. 
Bahodirshoh II Zafar 1862- yilda surgunda vafot etgan. Uning 2 nafar 
o'g'lini inglizlar otib tashlashgan. 
Faqatgina go'dak o'g'li Mirzoquyosh tasodifan omon qolgan. 
Mirzoquyoshdan Mirzo Abdulshoh, Mirzo Abdulshohdan Mirzo 
Abdug'ofur dunyoga keladi. Uning ikki qizi Husnijahonorobegim va Laylo 
Ummaxoni hozir ham hayot (1997- yil ma'luLaylo Ummaxonining 2 o'g'li va 3 qizi bor. Katta o'g'illarining ismi, 
sharifi Ziyovuddin Tusiydir. U O'zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Ka- 
rimovga xat yo'llagan. Xatda Tusiy qutlov so'zlari bilan birga, onasi Laylo 
Ummaxonining og'ir xastaligini ham ma'lum qilgan edi. Prezidentimiz bu 
xabarni eshitgach yordam choralarini ko'rdi. Ayni paytda javob xati ham 
yo'llaganlar. Bu javob xatida, jumladan, quyidagilar yozilgan edi: Bobur 
o'zbek xalqining buyuk farzandi, milliy g'ururidir. Ul zoti sharifning 
yurtimizda nishonlanayotgan 510 yillik to'yi shu yuksak ehtiromdan yana 
bir dalolatdir. Bu shodiyona Sizlarning ham, bizning ham bayramimiz 
bo'lajak. Yurtimiz darvozalari Sizlar uchun hamisha ochiq. (1993- yil, 
23- sentabr). moti). 