IV BOB. XIX ASRNING 70- YILLARIGACHA 
BO'LGAN DAVRDA AMERIKA MAMLAKATLARI 

29- . XIX asrning 70- yillarigacha bo'lgan 
davrda Amerika Qo'shma Shtatlari 

AQSH iqtisodiy taraqqiyoti. 

Mustaqillik yillarida AQSHda 
sanoat tez sur'atlar bilan rivojlandi. XIX asrning 30- yillarida 
AQSHda sanoat inqilobi boshlandi. XIX asr o'rtalarigacha AQSH, 
asosan, qishloq xo'jalik mamlakati edi. Mamlakat shimolidagi qishloq 
xo'jaligida kapitalistik munosabatlar tez rivojlandi. Uning asosini fermer 
xo'jaligi tashkil etdi. 
Fermer xo'jaliklari feodal ekspluatatsiyasidan xoli bo'lgan. Ular 
pomeshchiklarga qaram dehqonlarga nisbatan ko'proq tovar sotish va sotib 
olish imkoniyatiga ega edilar. Amerika qishloq xo'jaligiga xos bu xususiyatlar 
AQSH iqtisodiyotining tez rivojlanishiga yordam berdi.
 
Plantatsiya xo'jaligi. 

AQSHda xo'jalik yuritishning ikki tizimi uzoq 
vaqt davom etib keldi. Fermerlar xo'jaligi rivojlangan shimoliy shtatlarda 
qulchilik XIX asrning boshlaridayoq bekor qilindi. Janubiy shtatlarda esa 
qulchilikka asoslanuvchi plantatsiya xo'jaligi hukmronlik qilardi. Janubning 
tabiiy sharoitlari paxta yetishtirish uchun qulay edi. Buyuk Britaniya va 
AQSHda sanoatning tez rivojlanishi paxtaga bo'lgan talabni tobora oshirib 
yuborgan. Buyuk Britaniya fabrikalari AQSHdan paxta xarid qilishni ko'- 
paytirib borganlari sari qullarni ekspluatatsiya qilish kuchaydi. Bu zulm 
shafqatsizligi jihatidan krepostnoylikning eng ayanchli shakllaridan ham 
dahshatli edi. 

Abolitsionistlar. 

Oq tanli ko'pgina kishilar -- ishchilar, fermerlar, 
ziyolilarning ilg'or qatlamlari qulchilikning bekor qilinishi uchun 
kurash olib bordilar. Shu tariqa abolitsionistlar harakati vujudga keldi. 
AQSHda qulchilikka nafrat bilan qarovchi kishilar soni tobora ortib 
bordi. 50- yillarning oxirlarida atoqli abolitsionist, oq tanli fermer Jon Braun 
Virginiyada qullar qo'zg'olonini ko'tarishga urinib ko'rdi. U Allegan tog'ida 
mustahkamlanib olib, bu yerdan qo'zg'olonni plantatsiyalarga yoyishni umid 
qilgandi. Braun tuzgan qurolli guruh 22 kishidan iborat bo'lgan. Gurugda 5 
nafar qora tanli kishi ham bor edi. Yomg'irli tunda u qurol-yarog'lar 
saqlanadigan kichik omborni bosib olishga muvaffaq bo'ldi. So'ngra Braun 
qo'shni plantatsiyalardagi qullarni ozod qilish va quldorlarni garov sifatida 
qo'lga olish uchun o'z odamlarini yubordi. Ammo Braun umumiy qo'zg'olon 
ko'tarishga muvaffaq bo'lolmadi. Tez orada hukumat qo'shini Braunning 
qurolli guruhini qirib tashladi. Og'ir yarador bo'lgan Braun esa qamoqqa 
olindi va osib o'ldirishga hukm qilindi. 

Quldorlar isyoni. 

Bu davrda AQSHda ikki partiyaviy tizim ham to'la 
shakllanib bo'lgan edi. Respublikachilar partiyasining xalq orasida eng obro'li 
arbobi Avraam Linkoln (1809 -- 1865) edi. Linkolnning qulchilikka qarshi 
chiqishlarini ishchilar, fermerlar, burjuaziyaning ilg'or qismi qo'llab- 
quvvatladi. Respublikachilar partiyasi Linkolnni prezidentlikka nom- 
zod etib ko'rsatdi va u 1860- yilgi saylovda g'alaba qozondi. Uning 
29- rasm. Avraam Linkoln. 
Prezidentlikka saylanishi bilan hukumatda quldorlar hukmronligiga 
barham berildi. Bu esa qulchilik dushmanlarining juda katta va ayni 
vaqtda tinch yo'l bilan erishgan siyosiy g'alabasi edi. Ular birinchi 
marta hukumatda hokimiyatni o'z qo'llariga oldilar. Janub plantatorlari 
saylovda mag'lubiyatga uchragan Demokratlar partiyasining asosiy 
tayanchi edi. Ular endi qonuniy yo'llar bilan qulchilikni saqlab qolishga 
muvaffaq bo'lolmasliklariga ishonch hosil qildilar. 
Shuning uchun o'zlarining qulchilikka asoslangan alohida 
davlatlarini tuzishga kirishdilar. Qulchilik shtatlari AQSH tarkibidan 
chiqqanliklarini, janubiy shtatlarning o'z prezidentiga ega bo'lgan 
konfederatsiyasi tuzilganligini e'lon qildilar. O'zlarining alohida 
qo'shinini ham tuzdilar. Shu tarzda janub plantatorlari qulchilikni saqlab 
qolish yo'lida milliy manfaatlarga xiyonat qildilar. Endi AQSHda 
fuqarolar urushi boshlanishi muqarrar 
bo'lib qoldi. 

Fuqarolar urushi (1861--1865). 

1861- yilning aprel oyida shimol bilan janub 
o'rtasida fuqarolar urushi boshlandi. Kuchlar 
nisbati jihatidan shimol ustun edi. 1863- 
yilda qullik bekor qilindi. Fuqarolar urushi 
I865- yilning aprelida shimolnung g'alabasi 
bilan tugadi. Biroq reaksion kuchlar A. Lin- 
kolnni yollanma qotil qo'li bilan otib 
o'ldirishga muvaffaq bo'ldilar. Biroq bu 
qotillik qulchilikni bekor qilishga to'sqinlik 
qila olmadi. 1865- yilda AQSH Kongressi 
tomonidan Konstitutsiyaga tuzatish kiritildi. 
Unga muvofiq qora tanlilar oq tanlilar qanday 
fuqarolik va siyosiy huquqlarga ega bo'lsalar, ularga ham shunday huquq- 
lar berildi. 

Fuqarolar urushining natijalari. 

Urushda shimolning erishgan 
g'alabasi katta tarixiy ahamiyatga ega bo'ldi. G'alaba mamlakat 
yaxlitligini saqlab qoldi. Qulchilik bekor qilindi va gomstedlar 
to'g'risida qonun qabul qilindi. AQSHda g'arbiy yerlardagi qishloq 
xo'jaligida kapitalizm rivojlanishi uchun imkoniyat ochildi. G'alaba 
g'arbiy yerlarning qulchilik tarafdorlari tomonidan bosib olinishi xavfiga 
barham berdi. Janubda ham fermer xo'jaligi rivojlanishi uchun keng 
yo'l ochildi. Tarixiy g'alaba sanoat to'ntarishini tezroq tugallash va 
Amerika sanoatining o'sishi uchun sharoit yaratdi. 

Abolitsionistlar (inglizcha -- bekor qilish) -- Amerikada 
qullikni bekor qilish tarafdorlari. 
Gomstedlar to'g'risidagi qonun -- G'arbdagi bo'sh yotgan 
katta yer jamg'armasini fermer xo'jaligi yuritishni istagan 
shaxslarga bepul bo'lib berish to'g'risidagi qonun. 
Konfederatsiya (lotincha -- ittifoq, birlashma) -- o'z 
mustaqilligini saqlab qolgan holda biror-bir maqsadni amalga 
oshirish uchun birlashgan davlatlar ittifoqi. 
Fermer -- xususiy yoki uzoq muddat ijaraga olingan yerda 
qishloq xo'jaligi mahsulotlari yetishtirish bilan shug'ulla- 
nuvchi qishloq xo'jaligi tadbirkori, fermer xo'jaligi egasi. 
