25- . Fransiyada Birinchi imperiya va uning 
halokati 

Fransiyada Birinchi imperiya. 

1799- yilgi davlat to'ntarishidan 
so'ng Fransiyaning Birinchi konsuliga aylangan Napoleon Bonapart 
endi yakka hokimlikka intila boshladi. 1802- yilda u o'zining umrbod 
konsul deb e'lon qilinishiga erishdi. 1804- yilda esa u Senatdan o'zini 
Fransuzlar imperatori Napoleon I deb e'lon qilinishini talab etdi va unga 
erishdi. Shu tariqa, Fransiyada monarxiya qayta tiklandi. Biroq bu monarxiya 
dvoryanlarga emas, yirik burjuaziyaga, qo'shin va davlat amaldorlariga 
tayanuvchi harbiy monarxiya edi. 

Istilochilik urushlari. 

N. Bonapart katta istilochilik urushlari olib bordi. 
Chunonchi, 1805- yilda Avstriya poytaxti Vena ishg'ol etildi. 
1806- yilda Prussiya poytaxti Berlinni egalladi. O'z g'alabalaridan 
ruhlangan Napoleon endi Buyuk Britaniyaga nisbatan qit'a qamali 
e'lon qilinganligi haqidagi dekretni imzoladi. Unga ko'ra, Napoleonga 
qaram barcha davlatlarning Buyuk Britaniya bilan savdo-sotiq qilishi 
taqiqlandi. Napoleonning maqsadi shu yo'l bilan Buyuk Britaniyani 
bo'g'ib tashlash edi. 
Qit'a qamali Fransiyani Yevropa va jahon hukmronligi uchun o'z 
tinkasini quritadigan urushga duchor etdi. Rossiya Fransiyaning 
Yevropadagi barcha g'alabalarini tan olishga va 1807- yilda Napoleon 
bilan tinchlik hamda ittifoq to'g'risida 
shartnoma imzolashga majbur bo'ldi. 
Bu shartnoma tarixga Tilzit shart- 
nomasi nomi bilan kirdi. Shart- 
nomaga ko'ra, Rossiya Buyuk Brita- 
niya bilan aloqani uzish va qit'a 
qamaliga qo'shilish majburiyatini oldi. 

Imperiyaning zaiflashuvi. 

Deyarli butun Yevropani bo'ysun- 
dirgan Napoleon Buyuk Britaniya va 
Rossiyani bo'ysundira olmadi. Buyuk 
Britaniya harbiy flotining g'oyatda 
qudratliligi Napoleonga qit'a qamali 
siyosatidan ko'zlangan maqsadiga 
erishish imkonini bermadi. Rossiya o'z 
mustaqilligini saqlab qoldi. Qit'a qamali siyosatiga qo'shilgan bo'lsa- 
da, amalda shartnomani bajarmadi. AQSH kemalarida o'z tovarlarini 
Buyuk Britaniyaga yuborishni davom ettirdi. 
Fransiya aholisi ham uzluksiz urushlardan charchadi. Ming-minglab 
navqiron yigitlarning halok bo'lishi, soliqlarning ortishi, qit'a qamal- 
idan ko'rilayotgan iqtisodiy zarar Napoleon siyosatidan norozilikni 
kuchaytirib bordi. Ayni paytda bosib olingan mamlakatlarda 
bosqinchilarga qarshi milliy ozodlik kurashi kuchaydi. Napoleonga 
bunday norozilikni bostirish uchun katta bir g'olibona urush kerak edi. 
Shuning uchun ham u Rossiyaga qarshi urush qilishni va unda ga'laba 
qozonishni rejalashtirdi. Busiz butun Yevropani itoat ettirishdan iborat 
bo'lgan maqsadi ham amalga oshmas edi. 

Rossiya--Fransiya o'rtasidagi 1812- yil urushi. 

1812- yilning 
24- iyunida Napoleon armiyasi Rossiyaga hujum boshladi. Bu urush 
Rossiya uchun milliy mustaqillik urushi edi. Ikki davlat qo'shini 
o'rtasidagi hal qiluvchi jang 1812- yilning 7- sentabrida Moskva 
yaqinidagi Borodino qishlog'ida bo'lib o'tdi. Har ikki tomon ham 
ko'plab qurbonlar berdi. Rossiya--Fransiya urushida Fransiya mag'lu- 
biyatga uchradi. Rus qo'shinining matonati, qahraton sovuq va ochlik 
bosqinchi qo'shinining halokatini muqarrar qilib qo'ydi. Oqibatda 
Napoleonning Buyuk qo'shini bu buyuk talofatdan so'ng o'zini qayta 
tiklab ololmadi. Endi Napoleon imperiyasining halokati muqarrar bo'lib 
qoldi. 

Imperiyaning qulashi. 

Rossiya, Buyuk Britaniya, Prussiya, 
Avstriya va boshqa davlatlardan iborat Yevropaning ittifoqchi davlatlari 
hamda Fransiya o'rtasidagi hal qiluvchi jang 1813- yil oktabrda 
Leypsig ostonasida bo'lib o'tdi va bu jang tarixga Xalqlar janggi 
nomi bilan kirdi. Leypsig jangida Napoleonning qo'shini tor-mor etildi. 
1814- yilda ittifoqchi davlatlar armiyasi Parij shahriga kirib keldi. 
Napoleon taxtdan voz kechishga majbur bo'ldi. Ittifoqchilar uni Elba 
oroliga surgun qildilar. Shu tariqa imperiya quladi. 

Burbonlar sulolasi hokimiyatining tiklanishi. 

Ittifoqchi davlatlar 
Fransiyada Burbonlar sulolasi hokimiyatini tiklashga qaror qildilar. 
Inqilob yillari qatl etilgan qirol Lyudovik XVI ning ukasi Lyudovik 
XVIII Senatning qarori bilan taxtga o'tqazildi. Lekin endi bu 
monarxiya avvalgidek mutlaq monarxiya emas edi. U monarxiyani 
tiklashning iloji ham yo'q edi. Chunki jamiyat hayotida kapitalistik 
Rossiya Polshaning katta qismiga ega 
bo'ldi. 300 dan ortiq mayda davlat- 
larga bo'linib ketgan Germaniya 
o'rnida 39 ta davlatdan iborat Ger- 
maniya ittifoqi tuzildi. Bu ittifoqda 
Avstriyaning yetakchi roli e'tirof etildi. 
Reyn viloyati, Vestfaliya Prussiyaga 
qo'shib berildi. Polshaning g'arbiy 
yerlari ham Prussiya mulki deb tan 
olindi. 
Avstriya Shimoliy Italiyada mus- 
tahkamlanib oldi. Belgiya Gollandiyaga qo'shib berildi. Shveytsariyaning 
mustaqilligi tiklandi va u abadiy betaraf davlat maqomiga ega bo'ldi. Fransiya 
hududi o'zining avvalgi chegarasigacha qisqartirildi. Unga 700 mln frank 
oltin hisobida kontributsiya to'lash majburiyati yuklandi. Fransiya bu 
kontributsiyani to'lagunga qadar uning shimoliy qismi ittifoqchilar qo'shini 
tomonidan ishg'ol qilinadigan bo'ldi. Fransiya ikkinchi darajali davlat 
maqomiga tushib qoldi. Shu tariqa Vena Kongressi Yevropa siyosiy xaritasini 
kuch bilan o'zgartirib tashladi. Ayni paytda, Vena Kongessi qora tanli qullar 
savdosini taqiqlovchi deklaratsiya ham qabul qildi. 

Muqaddas Ittifoq. 

Yevropada kelgusida ro'y berishi mumkin 
bo'lgan inqiloblarga qarshi birgalikda kurash maqsadida uch davlat -- 
Rossiya, Avstriya va Prussiya monarxlari ittifoq tuzdilar. U tarixga 
Muqaddas Ittifoq nomi bilan kirdi. 


Kontributsiya (lotincha) -- urushda yetkazilgan zarar 
o'rnini qoplash uchun mag'lub davlat tomonidan to'la- 
nadigan to'lov. 